ساڵی 2026 وەک ساڵێکی زێڕین لە مێژووی هایدرۆلۆجیی هەرێمی کوردستان تۆمار دەکرێت. دوای چەند ساڵێک لە دڵەراوکێی وشکەساڵی و دابەزینی ئاستی ئاوی ژێرزەوی، بارانبارینی نایاب و بەڕێوەبردنی ژیرانەی سەرچاوە ئاوییەکان، هەرێمی کوردستانیان گەیاندووەتە قۆناغی "دڵنیایی ئاوی". ئەم بنکۆڵە تەنها ژمارە نییە، بەڵکو شیکاریی ئەو ستراتیژییەتەیە کە چۆن هەرێم توانیویەتی لە یەک ساڵدا بڕی پاشەکەوتی ئاوی خۆی بە رێژەی 77.6% زیاد بکات.
شیکاریى بەنداوەکان
بەنداوی دوکان: ستراتیژی "پاشەکەوت" لەسەر حیسابی "وزە"
بەنداوی دوکان، کە گەورەترین کۆگای سامانی ئاوی هەرێمە بە توانای 6.8 ملیار مەتر سێجا، ئەمساڵ گەورەترین ئاڵنگاری و گۆڕانکاری بەخۆوە بینیوە. گۆڕانکارییە ستراتیجییەکە ئەوەیە کە بەرهەمهێنانی کارەبا بە تەواوی کراوە بە قوربانی بۆ مەبەستی گلدانەوەی ئاو.
بەنداوی دوکان بە ژمارە:
- ئاستی ئاو 499.78 مەتر (بەراورد بە ساڵی ڕابردوو) کە 487.20 بوو، بە بڕی 12.58 مەتر زیادی کردووە.
- بڕی ئاوی کۆگاکراو 3.9736 ملیار مەتر سێجا.
- بۆشایی مانەوە 2.8264 ملیار مەتر سێجا.
- رێژەی پڕبوون 58.43%ی پڕ بووە و 41.57% بۆشایی ماوە.
- هاتنی ئاو 1342 مەتر سێجا لە چرکەیەکدا.
- رۆیشتنی ئاو تەنها 35 مەتر سێجا لە چرکەیەکدا (ئەم بڕە تەنها بۆ ئاوی خواردنەوە و پاراستنی ژینگەی رووبارەکەیە).
- بەرهەمهێنانی کارەبا 0 مێگاوات.
- بارانبارین: کۆی گشتی بارانی ئەمساڵ 803.8 ملم بووە.
شیکاریی ژمارەکان
ئامارەکان دەریدەخەن جیاوازییەکی گەورە (نزیکەی 38 هێندە) لەنێوان هاتن و رۆیشتنی ئاودا هەیە لە بەنداوی دوکان. ئەمە مانای ئەوەیە حکومەت بڕیارێکی ئازایانەی داوە، راگرتنی بەرهەمهێنانی کارەبا لەم بەنداوە بۆ ئەوەی یەک دڵۆپ ئاو بەفیڕۆ نەچێت. ئامانجەکە پاراستنی ئاوی دوکانە وەک "بانکێکی ستراتیژی" بۆ هاوینی سەخت و ساڵانی داهاتوو، لە کاتێکدا کارەبا لە وێستگە گازییەکان دابین دەکرێت.
بەنداوی دەربەندیخان
دووەم گەورەترین بەنداوی هەرێمە بە توانای 2.572 ملیار مەتر سێجا، لە دۆخی بێمنەتیدایە بۆ سەرڕێژبوون. لێرەدا هاوسەنگییەک لە نێوان گلدانەوە و بەرهەمهێنانی وزە دروستکراوە.
بەنداوی دەربەندیخان بە ژمارە:
- ئاستی ئاو 482.78 مەتر (کە 7.18 مەتر) لە ساڵی رابردوو بەرزترە.
- بڕی ئاوی کۆگاکراو: 2.3287 ملیار مەتر سێجا.
- بۆشایی مانەوە: تەنها 0.2433 ملیار مەتر سێجا ماوە.
- ڕێژەی پڕبوون: 90.54%ی پڕبووە.
- هاتن و رۆیشتنی ئاو: بەشێوەیەکی یەکسان 1084 مەتر سێجا ئاو دێتە ناو بەنداوەکە و 1084 مەتر سێجا ئاویش بەردەدرێتەوە.
- بەرهەمهێنانی کارەبا 167 مێگاوات.
- بارانبارین: کۆی گشتی بارانی ئەمساڵ 1023 ملم بووە.
شیکاریی ژمارەکان
یەکسانبوونی هاتن و رۆیشتنی ئاو نیشانەی ئەوەیە بەنداوەکە گەیشتووەتە "خاڵی تێربوون". بۆ پاراستنی جەستەی بەنداوەکە و رێگریکردن لە لافاو، چەند ئاو دێتە ژوورەوە هێندە بەردەدرێتەوە، بەڵام ئەم بڕە بەکارهێنراوە بۆ بەرهەمهێنانی 167 مێگاوات کارەبایە، کە ئەمە دەستکەوتێکی گەورەیە بۆ تۆڕی نیشتمانی لەم وەرزەدا.
بەنداوی دهۆک
هەرچەندە لەڕووی قەبارەوە بچووکترە، بەڵام وەک سەرچاوەی سەرەکیی ئاوی خواردنەوە و گەشتیاریی دهۆک، گرنگییەکی ستراتیژیی هەیە.
بەنداوی دهۆک بە ژمارە
- توانای گلدانەوە 52 ملیۆن مەتر سێجا.
- ئاستی ئاو 614.35 مەتر.
- بڕی ئاوی کۆگاکراو 48.8 ملیۆن مەتر سێجا کە دەکاتە 0.0488 ملیار مەتر سێجا.
- بۆشایی مانەوە: تەنها 3.2 ملیۆن مەتر سێجا.
- رێژەی پڕبوون 93.84%
- بارانبارین: کۆی گشتیی بارانی ئەمساڵ 658 ملم بووە.
شیکاریی ژمارەکان:
بەپێی ئەو داتایانە، بەنداوی دهۆک تەنها 6.16%ی ماوە بۆ ئەوەی بە تەواوی پڕ بێت. پێشبینی دەکرێت لە هەفتەی یەکەمی مانگی نیساندا سەرڕێژ ببێت. ئەمە نەک هەر دڵنیایی دەداتە دانیشتوانی دهۆک بۆ ئاوی خواردنەوە، بەڵکو دیمەنێکی گەشتیاریی ناوازە بۆ ناوچەکە دروستدەکات.
خشتەی شیکاریی ڕێژەی پڕبوون و بۆشایی (سێ بەنداوە گەورەکە)
بهنداوى دوكان بڕى ئاوى كۆگاكراوى به مليار مهتر سێجا (3.9736)
بڕى بۆشايى ماوه له بهنداوهكهدا به مليار مهتر سێجا (2.8264)
رێژهى پڕبوونى بهنداوهكه (58.43%)
رێژهى بۆشايى (41.57%)
بهنداوى دهربهنديخان بڕى ئاوى كۆگاكراوى به مليار مهتر سێجا (2.3287)
بڕى بۆشايى ماوه له بهنداوهكهدا به مليار مهتر سێجا (0.2433)
رێژهى پڕبوونى بهنداوهكه (90.54%)
رێژهى بۆشايى (9.46%)
بهنداوى دهۆك بڕى ئاوى كۆگاكراوى به مليار مهتر سێجا (0.0488)
بڕى بۆشايى ماوه له بهنداوهكهدا به مليار مهتر سێجا (0.0032)
رێژهى پڕبوونى بهنداوهكه (93.84%)
رێژهى بۆشايى (6.16%)
كۆى گشتى ئاوى كۆگاكراو به مليار مهتر سێجا لهم سێ بهنداوه گهورهيه (6.3511)
بۆشايى ماوه بۆ پڕبوون (3.0729)
رێژهى پڕبوونى بهنداوهكان (67.4%)
رێژهى بۆشايى (32.6%)
بەنداوە بچووکەکان و پڕۆژە نوێکان
جگە لە سێ بەنداوە سەرەکییەکە، هەرێمی کوردستان خاوەنی تۆڕێکی فراوانی بەنداوە بچووک و ستراتیژییە نوێیەکانە کە ڕۆڵی گرنگ دەبینن لە بەرزکردنەوەی ئاستی ئاوی ژێرزەوی.
له 20 بهنداوى ههرێمى كوردستان به كۆى گشتى تواناى گلدانهوهى ئاويان (0.09087) مليار مهتر سێجايه، له پلهى يهكهمدا بهنداوى ئاوهسپى دێت كه تواناى گلدانهوهى 26.21 مليۆن مهتر سێجا ئاوى ههيه، دواى ئهو بهنداوى دێوانه دێت به 20.65 مليۆن مهتر سێجا ئاو.
يهكێكى ديكه له بهنداوه بچووكهكان بهنداوى كفرييه به تواناى 5.68 مليۆن مهتر سێجا گلدانهوهى ئاو.
ئهمانى ديكه بهريزبهندى بهمشێوهيه:
حهسهن كنۆش 0.46 مليۆن مهتر سێجا
بهنداوى تۆرهجار 2.11 مليۆن مهتر سێجا
قادر كهرهم 1.04 مليۆن مهتر سێجا
ههشهزێنى 0.53 مليۆن مهتر سێجا
چهمى سمۆر 1.09 مليۆن مهتر سێجا
ههواره 0.76 مليۆن مهتر سێجا
جهلى 8.69 مليۆن مهتر سێجا
دێگهڵه 1.06 مليۆن مهتر سێجا
حهمامۆك 0.35 مليۆن مهتر سێجا
كۆدهره 0.15 مليۆن مهتر سێجا
شيوهسۆر 6.16 مليۆن مهتر سێجا
چهمهگه 6.62 مليۆن مهتر سێجا
شهوگێر 1.22 مليۆن مهتر سێجا
ئاقوبان 2.6 مليۆن مهتر سێجا
بيندۆهى 1.83 مليۆن مهتر سێجا
خنس 7.56 مليۆن مهتر سێجا
كهشكان 1.10 مليۆن مهتر سێجا
ئهو بهنداوه بچووكانهى لهژێر جێبهجێكردندان:
بهنداوى گۆمهسپان 21.16 مليۆن مهتر سێجا ئاوى گلداوهتهوه
بهنداوى بهستۆره 15.34 مليۆن مهتر سێجا ئاوى گلداوهتهوه
كۆى گشتى ئاوى گلدراوه لهم دوو بهنداوه 36.5 مليۆن مهتر سێجا.
شیکاری ژمارەکان:
کۆی ئاوی گلدراوە لەم بەنداوە بچووک و نوێیانەدا گەیشتووەتە 127.37 ملیۆن مەتر سێجا، ئەمەش بەراورد بە ساڵی ڕابردوو کە تەنها 51.64 ملیۆن بووە، پێشکەوتنێکی بەرچاوە.
کۆی سامانی ئاوی هەرێم و بەرهەمهێنانی کارەبا
- کۆی ئاوی ئێستا لە هەموو بەنداوەکان: 6.4785 ملیار مەتر سێجا.
- کۆی ئاوی ساڵی ڕابردوو (2025): 3.6476 ملیار مەتر سێجا.
- زیادبوونی ئەمساڵ: 2.8308 ملیار مەتر سێجا (نیشانەی تێپەڕاندنی مەترسیی وشکەساڵی).
- بەرهەمهێنانی کارەبا: لە 59 مێگاواتەوە بۆ 167 مێگاوات زیادی کردووە (بە ڕێژەی 183%)، کە زۆربەی لە دەربەندیخانەوەیە.
هاوسەنگیی هایدرۆلۆجی (ڕۆژانە)
- کۆی هاتنی ئاو: 211.585 ملیۆن مەتر سێجا لە ڕۆژێکدا.
- کۆی ڕۆشتنی ئاو: 93.571 ملیۆن مەتر سێجا لە ڕۆژێکدا.
- پاشەکەوتی ڕۆژانە: هەرێمی کوردستان ڕۆژانە 118.014 ملیۆن مەتر سێجا ئاو زیاد دەکات بۆ کۆگاکانی.
رەهەندە ستراتیژییەکانی ئیدارەدانی سامانی ئاو
بۆ تێگەیشتن لەو بزوێنەرە سیاسی و کارگێڕییانەی ساڵی 2026یان کردە "ساڵی زێڕینی ئاو"، پێویستە ئاوڕ لەو دیدگا ستراتیژییانە بدرێتەوە کە لە پشت بەڕێوەبردنی ئەم سامانە نیشتمانییەوە وەستاون:
فەلسەفەی گلدانەوە و بەڕێوەبردنی قەیران
بڕیار و دیدگاکانى ژنێک لە پشت زیادبوونى هەر مەتر سێجایەکى ئاون کە لە بەنداوەکاندا کۆگا دەکرێت، ئەویش بێگەرد تاڵەبانی، وەزیری کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاوە، چونکە وەک ئەوەى قسەى بۆ ڤیژن پرێس کردووە، وەرچەرخانی ساڵی 2026 بۆ "پلانێکی پێشوەختە" دەگەڕێنێتەوە. بەپێی دیدگای وەزارەت، هەرێم لە ستراتیژی "بەرگری لە وشکەساڵی"یەوە گواستراوەتەوە بۆ "هێرشی گلدانەوە".
وەزیری کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاو ئاماژە بەوە دەکات، تا ئەمڕۆ هەرێم خاوەنی بانکێکی ئاوییە کە بڕەکەی لە نێوان 6.5 بۆ 7 ملیار مەتر سێجایە. ئەمە تەنها ڕێکەوت نییە، بەڵکو دەرەنجامی بڕیارێکی قورسە کە تێیدا "گلدانەوەی ستراتیژی" لە بەنداوی دوکان لە پێشینەی "بەرهەمهێنانی کارەبا" دانراوە. ئەم هەماهەنگییە ئاستبەرزە لەگەڵ بەغدا و وەزارەتی کارەبا، وایکردووە بەنداوە گەورەکان وەک پارێزەری ئاسایشی خۆراک و ئاوی هەموو عێراق دەربکەون. ئاسۆی داهاتووش بەستراوەتەوە بە تەواوکردنی 12 بەنداوی نوێ و وەبەرهێنانی زیاتر لە چوار بەنداوی ستراتیژیی تر (مەنداوە، باکرمان، تەقتەق و دەڵگە) کە نەخشەی هایدرۆلۆجیی ناوچەکە بە تەواوی دەگۆڕن.
ئاوى ژێر زەوى، کۆگا شاراوەکە
رەهەندێکی تری ئەم سەرکەوتنە لە ژێر زەویدا دەبینرێت. ڕێزان سەعید، بەڕێوەبەری گشتیی ئاوی دەوروبەری هەولێر، جەخت لەسەر دیاردەی "بوژانەوەی سروشتیی بیرەکان" دەکاتەوە. هەرچەندە دابەزینی ئاستی ئاوی ژێرزەوی بۆ چەندین ساڵ کێشەیەکی گەورە بوو، بەڵام نموونەی بەنداوی چەمەرگە کە بووەتە هۆی "خۆتەقاندنەوە و فڕێدانی ئاو" لە بیرەکانی ناوچەی کورتەداوا (500 مەتر لە خوار بەنداوەکە)، سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە بەنداوە نوێیەکانی وەک گۆمەسپان و بەستۆڕە تەنها ئاوی سەر زەوی ناگرن، بەڵکو وەک "پەمپێکی سروشتی" کار دەکەن بۆ پڕکردنەوەی ئەو چینە جوگرافیانەی کە ساڵانێک بوو وشک ببوون.
گۆڕینى ئاو بۆ ئیکۆتۆریزم
ئیبراهیم عەبدولحەمید، وتەبێژی دەستەی گەشتوگوزار، ئاماژە بەوە دەکات کە ساڵی 2026 ساڵی راگەیاندنی "ئابووریی شین"ە لە کوردستان. بەنداوەکان لە چەمکە کلاسیکییەکەیان (تەنها بۆ ئاودێری) دەرچوون و چوونەتە ناو خانەی "ئیکۆتۆریزم" (گەشتوگوزاری ژینگەپارێز). بە هاوکاری لەگەڵ ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان (UN)، ستراتیژییەتێکی نوێ داڕێژراوە کە تێیدا بەنداوەکان دەبنە جەمسەری ڕاکێشانی سەرمایەی بیانی. ئەمە واتای ئەوەیە کە هەر دڵۆپە ئاوێکی گلدراوە، لە هەمان کاتدا هەم سەرچاوەی ژیانە و هەم سەرچاوەی داهات و ڕەخساندنی هەلی کار لە کەرتی گەشتیاریدا.
شیکاری و دەرەنجام
- ساڵی پڕبەرەکەت: جیاوازیی بڕی ئاوی ئەمساڵ لە چاو پار (+2.83 ملیار م3) نیشانەی ئەوەیە کە هەرێم لە مەترسی وشکەساڵی دوورکەوتووەتەوە.
- ئاسایشی ئاو: بەنداوی دەربەندیخان و دهۆک لەوپەڕی توانای خۆیاندان (سەروو 90%). ئەمە پێویستی بە چاودێری ورد هەیە بۆ بەڕێوەبردنی سپێڵوەی (Spillway) لە کاتی بارانی زیاتردا.
- سوودی کارەبا: زیادبوونی 108 مێگاوات کارەبا (لە 59 بۆ 167) نیشانەی ئەوەیە کە زیادبوونی ئاو ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر کەرتی وزە هەبووە، بەتایبەت لە دەربەندیخان.
- کشتوکاڵ و هاوین: .بوونی 6.47 ملیار مەتر سێجا ئاو لە کۆی بەنداوەکانی هەرێمدا، تەنها ژمارەیەک نییە، بەڵکو بڕبڕەی پشتی ئابوورییە لەبەر ئەم هۆکارانە:
_ ئەم بڕە ئاوە دەتوانێت زیاتر لە دوو ملیۆن دۆنم زەوی کشتوکاڵی بە شێوەیەکی بەردەوام ئاودێری بکات. ئەمەش واتە زیادبوونی بەرهەمی کشتوکاڵى و ئاژەڵدارى، کە ڕاستەوخۆ تێچووی ژیان کەم دەکاتەوە.
_ پڕبوونی بەنداوەکان دەرفەتێکی زێرینە بۆ گەشەپێدانی پڕۆژەکانی بەخێوکردنی ماسی، کە دەبێتە سەرچاوەیەکی تری داهات بۆ هەزاران خێزان.
_ ناوچە گەشتیارییەکانی دەوروبەری دوکان، دەربەندیخان و گۆمەسپان لە هاوینی 2026دا دەبنە ناوەندی ڕاکێشانی گەشتیار، ئەمەش کەرتی تایبەت دەبوژێنێتەوە و ژمارەى سەردانیکاران بۆ هەرێم زیاد دەکات.
ئەم شیکارییە لەسەر بنەماى ئامارى رۆژى 30.3.2026ـى تایبەت بە بانکى ئاو لە هەرێمى کوردستان نوسراوە، چونکە وەرزى بارانبارین و شەپۆلەکانى باران و بڕى ئاوى هاتوو بۆ بەنداوەکان بەردەوامە، بۆیە لە داهاتوودا ژمارەکان دەگۆڕێن و ئاماژەکانیش بەو ئاراستەیەن کە کۆگاکردنى ئاوى بەنداوەکان روو لە زیادبوونە.