عێراق وڵاتێکی خاوەن نەوت و سەرچاوەیەکی سروشتی زؤرە، بەڵام لە ئێسادا ئەم وڵاتە چارەنوسێکی نادیار چاوەڕوانی دەکات. وڵاتەکە خاوەنی (١٠٠) ملیار دۆلاری یەدەگە و لەگەڵ ئەگەری رووبەڕووبوونەوەی قەیران، هیوایەک بۆ دەربازبوون لەو دۆخە هەیە. هاوکات وڵاتەکە تەنها لە ناوخۆدا 90 تریلیۆن دینار قەرزدارە و قەرزێکی دەرەکی زۆریشی لەسەرە.
هاوتەریب لەگەڵ کێشە سیاسی و ئەمنییەکان، عێراق رووبەڕووی دۆخێکی سەخت و تاقەتپروکێنی ئابووری دەبێتەوە لە ئایندەیەکی نزیکدا، بەوتەی پسپۆرانی ئابووری و دارایی تاک سەرچاوەیی داهات و بەهەدەردانی پارەو گەندەڵی، سەرەکیترین ئەو هۆکارانەن کە عێراق بەرەو نادیار دەبەن. زەنگی مەترسی لە عێراق لێدراوە و دواکەوتنی مووچە و قەیرانی سەخت و دابەزینی بەهای دینار بەرامبەر دۆلار، مایەپوچونی عێراقیش بەدوور نازانرێت لە داهاتویەکی نزیکدا.
لەلایەکی دیکەوە راپۆرتێکیی پێگەی (الاقتصاد نیوز) باس لە دۆخی ئابووری عێراق دەکات، بە پشت بەستن داتای بانکی ناوەندی عێراق، وڵاتەکە لەڕیزبەندی پێنجەمی وڵاتانی جیهان بۆ یەدەگی نەوت دێت کە خاوەنی بە ١٤٥ ملیار بەرمیلە . لە دوای هەر یەکە لە ڤەنزویلا و سعودیە و ئێران و کەنەدا دێت.
بانکی ناوهندی و رێژەی قەرز
عەلی عەلاق پارێزگاری بانکی ناوەندی عێراق، لە نوێترین لێدوانیدا ئاماژە بۆ ئەوە دەکات، تا ئێستا دۆخی دارایی وڵات جێگیرە، بەڵام پسپۆڕانی دارایی و بەشێک لە پەرلەمانتاران بۆچوونی جیاوازیان لەوبارەیەوە هەیە و پێشبینی دەکەن، تا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٦ عێراق دۆخێکی سەختی ئابوری و دارایی بە خۆوە دەبینێت.
لەوبارەیەوە د.ڕیبوار کەریم ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە لێدونێکی تایبەت بۆ ڤیژن پرێس رایگەیاند" هۆکارێکی سەرەکی ئەم قەیرانە داراییەی ئێستای عێراق، پشتبەستنی وڵاتە بە نەوت."
بانکی نێودەوڵەتی ریزبەندی ١٠ بەهێزترین وڵاتی لەڕووی زۆری داهات بڵاوکردوەتەوە، سعودیە پلەی یەکەمی هەیە بەبەهای (١.٨) تریلیۆن دۆلار. کەمترینیش وڵاتی بەحرەینە بەبەهای تەنها (٤٧) ملیار دۆلار لەساڵیکدا. بەڵام عێراق توانیوویەتی پلەی پێنجەمی ئەو ریزبەندیەی هەبێت بە (٢٥٨) ملیار دۆلار لەساڵێکدا.ئەم ژمارانە کۆی داهاتی ساڵیکی ئەو وڵاتانەیە کە عێراق تیایدا لە نێوەندی ریزبەندییەکە و پێش هەر یەکە لە وڵاتانی قەتەر و عوممان و کوەیت و بەحرەین کەوتووە.
دروستبوونی کێشەیەکی گەورەی وەک ئەوەی ئێستا لە عێراق روودەدات، زیاد لە هۆکارێکی هەیە. دامەزراندنی بەلێشاوی فەرمانبەران و نەبوونی پلانی ئابوری و کەمی رێژەی کارگە لە کەرتی تایبەت، هۆکارگەلێکی دیکەی ئەم قەیرانەی ئێستای عێراقن.
ئەو پەرلەمانتارەی عێراق ئاماژە بۆ ئەوە دەکات بۆ دەربازبوون لە قەیران و کورتهێنانی بودجە، یاسای نوێی باج و گومرگ لە عێراق پەیڕەو دەکرێت. کە وێڕای گرانبوونی شمەک و کاڵا لە بازاردا، حکومەت بە ناچاری بۆ زیادکردنی داهات سوودی لێوەردەگرێت.
ناوبراو لهبارەی پڕۆژەیاسای بودجەی عێراق باس لەوە دەکات، یەکێک لە بڕیارە خراپەکان بابەتی بودجەی ٣ ساڵی بوو. بەڵام پرسی مووچە تارادەیەک دابین کراوە.چونکە بەپێی یاسای بەڕێوەبردنی دارایی وڵات، دەبێت مووچە کاری لەپێشینەی حکوومەت بێت.
مەترسی تاک سەرچاوەیی داهات لەسەر عێراق
زۆرن ئەو وڵاتانەی نەوت و سەرچاوەی سروشتی زۆریان هەیە، بەڵام هەر زوو درکیان بە مەترسی تاک سەرچاوەیی داهات لەسەر ئابووری وڵاتەکانیان کرد و بڕیاری گرنگیان لەو بارەیەوە داوە. ئیماراتی عەرەبی نمونەی زیندوی ئەم پرسەیە، کاتێک بەفەرمی چەند ساڵێک پێش ئێستا رایگەیاند، چیدیکە پشت بە داهاتی نەوت نابەستێت. ئایا عێراق دەتوانێت بڕیارێکی لەوشێوەیە بدات و خۆی لە دۆخی سەختی قەیرانی دارایی قوتار بکات؟
د.بورهان عوسمان بەرزنجی مامۆسای زانکۆ و پسپۆڕی ئابووری بە ڤیژن پرێسی راگەیاند:"ئەم قەیرانەی ئێستای عێراق بەشێکی هۆکارەکەی، بۆ دۆخی سیاسی دەگەڕێتەوە." هاوکات نەیشاردەوە گرژییەکانی ئێستای عێراق و ناوچەکە، نرخی نەوتی بەرزکردوهتەوە، ئەمەش بۆ ماوەیەکی کاتی لەبەرژەوەندی ئابووری عێراقدایە.
راپۆرتەکەی (الاقتصاد نیوز) ئاماژە بۆ ئەوە دەکات، عێراق لەڕووری گەشەی ئابورییەوە لە پێنج ساڵی رابردوودا بەرزی و نزمی بەخۆوە بینیوە، بەجۆرێک بەرزترین گەشەی ئابووری وڵاتەکە لە ساڵی ٢٠٢٢ بەرێژەی ٪٧ تۆمارکراوە.ئەم داتایانەش لەلایەن سندوقی نەختینەی عەرەبی پشتراستکراوەتەوە.
ئەو مامۆستایەی زانکۆ باس لە رۆڵی ئەمریکا لەم نێوەندەدا دەکات و دەڵێت، ئەمریکا بە وردی چاودێری داهاتی نەوتی عێراق دەکات.جهخت لەوەشدەکاتەوە کە داهاتی نەوتەکە بە دۆلاری کاش نەڕواتە دەرەوەی عێراق و بگات بە دەست نەیارانی ئەمریکا.
لە رابردوودا چەندین کەسایەتی و کۆمپانیای عێراقی بە تۆمەتی بردنەدەرەوەی دۆلار، بڕیاری سزادانیان لەلایەن ئەمریکا و ئەوروپاوە بۆ دەرکراوە.ئەمەش مەترسی لەسەر بەرزبونەوەی نرخی دۆلار لەلایەک و کەمبوونەوەی داهاتی حکومەتی عێراق لەلایەکی دیکە دروست کردووە.
د.عوسمان بەرزنجی باس لە جیاوازی نرخی دۆلار بەرامبەر دینار دەکات، لەئێستادا ئەو جیاوازییە نزیکەی (٣٠) هەزار دیناری عێراقییە بۆ هەر (١٠٠) دۆلارێک.ناوبراو دەڵێت بانکی ناوهندی عێراق بەردەوام بە نرخی فەرمی دۆلار دەخاتە بازارەوە، بەڵام بەقاچاخ بردنە دەرەوەی دۆلار و قۆرخکاری بازاڕ هۆکارن بۆ ئەو جیاوازییەی نێوان نرخی فەرمی و بازار.
ئایا پرۆژەیاسای بودجە عێراق لە قەیران دەپارێزێت
بەگەڕانەوە بۆ ساڵانی ٢٠٢٢ سەردەمی سەرهەڵدانی خۆپشاندانی تشرینییەکان لە عێراق و پاشان، دەستلەکارکێشانەوەی سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی عێراق عادل عهبدول مەهدی، زەنگی مەترسی نەمانی (سیولە) نەختینە لە عێراق لێدرا. دواتر پەرلەمانی عێراق لە کارێکی بێ پێشینەدا پڕۆژەیاسای ( ثلاثی) سێ ساڵەی بودجەی عێراقی پەسەند کرد. لەو کاتە بەدواوەوە عێراق تا ئەم ساتە وەختە لە سەروبەندی ئەوەدایە که ئاخۆ پڕۆژەیاسای بودجەی ٢٠٢٦ دەتوانێت چی لەو دۆخە سەختە پر لە کێشە و ئاڵنگارییە بگۆرێت، کە چاوەڕوانی عێراق دەکات.
نوێترین راپۆرتی رۆژنامەی (شرق الاوسط) ئاماژە بەوە دەکات، کابینەی ئێستای حکومەت ئەرکی هەنووکەیی بریتییە لە دابینکردنی مووچەی (٤)ملیۆن فەرمانبەر، کە ئەو رێژە زۆرەی فەرمانبەر ٪٩٠ کۆی داهاتی وڵاتی پێویستە. بەدەر لە ژمارەی زۆری خانەنشینان و مووچەی چاودێری کۆمەڵایەتی کە بارگرانییەکی زۆر لەسەر حکومەت دروست دەکات.
عێراق پەنا بۆ یاسایەکی سەردەمی بەعس دەبات بۆ کەمکردنەوەی مووچە
حکومەتی ئێستای عێراق بۆ کەمکردنەوەی رێژەی فەرمانبەران و دەربازبوون لەم قەیرانە، دەگەڕێتەوە بۆیاسای ژمارە ( ٧٧٠) ی ساڵ ١٩٨٧ ی سەردەمی بەعس.لەو یاسایەدا باس لە کەمکردنەوەی ژمارەی فەرمانبەری ناپێویست دەکات. بەپێی یاساکە حکومەت دەتوانێت ئەو فەرمانبەرانەی ساڵانی خزمەتیان لە ١٥ ساڵ زیاترە، خانەنشینیان بکات.ئەمەش شەقامی عێراقی توڕە و نیگەران کردوە و لەئێستاوە دەنگی ناڕەزایەتی بەرزبووەتەوە.
هەر لەم نێوەندەدا عەلی عەلاق پارێزگاری بانکی ناوەندی عێراق، داتایەکی گرنگی لەبارەی زۆری خەرجی حکومەت لەکەرتی گشتی بڵاوکردەوە. لەو ژمارانەدا عهلی عەلاق ئاشکرای دەکات حکومەت ساڵانە (٢٥) تریلیۆن دینار تەنها لە کەرتی کارەبا خەرج دەکات. لەو بڕەش حکومەت ساڵانە تەنها (١) تریلۆن دینار داهاتی کارەبای لەلایەن هاوڵاتییانەوە بۆ دەگەرێتەوە.
هەرچەندە عێراق بەفەرمی یاسای خانەنشینی هەموارکردەوەتە و تەمەنی خانەنشینی لە (٦٣) ساڵی کەمکردەوە بۆ تەمەنی (٦٠) ساڵی. هەمان ئەم یاسایەی عێراق لە هەرێمی کوردستانیش وەک خۆی جێبەجێکرا. بەڵام یاسای ژمارە (٧٧٠)ی ساڵی (١٩٨٧) جیاوازە و تا ئێستا دیار نییە ئاخۆ دەتواندرێت جێبەجێبکرێت یاخوود نا.
ناوەندی بەغدا بۆ گەشەپێدانی یاسایی و ئابووری لەسەر هەمان پرسی قەیرانی دارایی عێراق، کۆمەڵێک داتای گرنگی بڵاوکردووەتەوە. لەو داتاو ژمارانەدا بەڕوونی دەردەکەوێت عێراق کورتهێنانی راستەقینەی بودجە و داهاتی هەیە.بەتایبەت لەئێستادا باس لەوە دەکرێت تەنانەت ناتوانێت مووچەی فەرمانبەرانی خۆی دابین بکات.
گرنگترین هۆکارەکانی قەیرانی دارایی عێراق
د.ئیبراهیم مەشهەدانی پسپۆڕی دارایی عێراق لەمیانی بەشداریکردنی لە وۆرکشۆپێکی تایبەتی ناوەندی بەغدا بۆ لێکۆڵینەوە ئاشکرای دەکات: دابەزینی نرخی نەوت و بەهەدەردانی سامانی گشتی و نەبوونی پلانی تۆکمە و لاوازی چاودێری دارایی، سەرەکیترین هۆکاری ئەم دۆخەی ئێستان. لەئەگەری چارەسەرنەکردنی ئەم دۆخە و بەردەوامبوونیدا بە دوور نازانرێت عێراق بەرەو مایەپووچبوون بڕوات.
نوێترین راپۆرتی رێکخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی کە ساڵانە ئەنجامی دەدات و بڵاویدەکاتەوە، بۆ ساڵی ٢٠٢٥ لە کۆی (١٨٢) وڵات لەسەر ئاستی جیهان ئەنجامدراوە. عێراق لەڕیزبەندی ناشەفافترین وڵاتانی دونیا دێت ریزبەندی (١٣٦)ی وەرگرتووە. هەر لەو داتایانە ناوی وڵاتانی کەنداو هاوشێوەی ئیمارات و قەتەر و سعودیە و بەحرەین هاتووە، بەڵام ئەوان توانیویانە لەریزی ئەو وڵاتانەدا بن کە بەردەوام بەرەوپێشدەچن و شەفافتر دەبن.
حکومەتی ئێستای عێراق بۆ پڕكردنەوەی کورتهێنان، پەنایبردوە بۆ یاسای تاریفەی گومرگی. یاساکە لەساڵی (٢٠١٠) دەرکراوە و تا ئێستا دوو جار هەموارکراوەتەوە. بەڵام تا ئێستا ئەو یاسایە نەخراوەتە بواری جێبەجێکردنەوە.
ئەم یاسایە خوێندەوەی جیاوازی بۆ دەکرێت، چونکە لەلایەک ئەگەر هۆکار بێت بۆ پڕکردنەوەی کورتهێنان، یاخود وەکو سەرچاوەیەکی زیادکردنی داهات بەکاربهێنرێت، ترسی ئەوەی هەیە لەناوخۆدا دەبێت بەهۆی هەڵاوسانی نرخی شمەک و کاڵا، زیاتر هاوڵاتی باجی گرانبوون و بەرزبوونەوەی نرخی پێداویستییەکانی رۆژانە بدەن.
دابەزینی نرخی نەوت و کورتهێنان لە بودجە
لەپڕۆژەیاسای بودجەی عێراق بۆ ساڵەکانی ( ٢٠٢٣-٢٠٢٤-٢٠٢٥) کە نرخی نەوت بە (٧٠) دۆلار خەمڵێندرابوو، تاڕادەیەک حکومەتی عێراق بەسەرۆکایەتی محەمەد شیاع سودانی کارەکانی حکومەتی رایی دەکرد. بەڵام لە ئێستادا کاتێک نرخی نەوت دابەزیوە و کورتهێنانێکی راستەقینە لەوەزارتی دارایی عێراق دروستبووە.مەترسییەکە لە دابەزینی زیاتری نرخی نەوت خۆی دەبینێتەوە کاتێک هاوشێوەی ساڵی ٢٠١٤ نرخی نەوت بەرەو داڕمان بڕوات.
داهات و خەرجییەکان و کورتهێنان بە ژمارە
بەشێکی سەرەکی ئەم قەیرانە پەیوەندی بە رێکخستنی داهات و خەرجییهوه ههیه. لەئێستادا کاتێک داهاتی دەوڵەت کەمترە لە خەرجییەکان بۆیە زەنگی مەترسی لێدراوە و ئەگەری دواکەوتنی مووچە یاخوود کەمکردنەوەی لە ئارادایە.
داهاتی مەزەندەکراو ١٣٦ تریلۆن دینار
کۆی خەرجییەکان ١٩٩ تریلیۆن دینار
کورتهێنان ٦٣ تریلۆن دینار
کورتهێنانی راستەقینە تا مانگی ئەیلولی ٢٠٢٥ (١٧.٦) تریلیۆن دینار (١٩٪)
بەهەدەردانی سامانی گشتی وڵات
داتاکان ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن ساڵانە عێراق زیاتر لە (٢١) تریلۆن دینار بەفیڕۆدانی سامانی گشتی هەیە، لەلایەن بەرپرسانی باڵا و دەسەڵاتدارانی حزبەکانەوە. ئەمەش کاریگەری راستەوخۆی لەسەر ئەم قەیرانەی ئێستای عێراق هەیە. کە ئەو پارانە بەشێوەیەکی نایاسایی و دوور لە چاودێری دارایی بەهەدەر دەدرێن. لەداتایەکی دیکەی گرنگدا دەردەکەوێت، لە دوای ساڵی (٢٠٠٣ )وە تاوەکو مانگی ئابی (٢٠٢٥) زیاتر لە (١) تریلۆن دۆلار لە عێراق بەقاچاخ براوەتە دەرەوەی وڵات. لەو بڕە تا ئێستا تەنها توانراوە ٪٢ ی بگەڕێندرێتەوە.
ئەگەر کەمێک بگەڕێینەوە بۆ ساڵانی پێشوو، بەشێک لە پسپۆڕانی ئابووری و هەندێک لە سیاسەتمەدارانی عێراق و هەرێمی کوردستان، پێشبینی ئەم دۆخەی ئێستایان کردبوو. بەتایبەت زۆربوونی ژمارەی فەرمانبەران و پەیڕەوکردنی تاک سەرچاوەیی داهات لە عێراق و گەندەڵی، ئەم دۆخەیان خۆڵقاندووە. ئەگەر چارەسەری خێرا و راستەقینە نەدۆزرێتەوە دۆخەکە لەئێستا خراپتری لێ دێت.
عێراق مووچەی خۆی دابین نەکات؟ هەرێم چی بەسەر دێت
ئاشکرایە لە دوای راگەیاندنی ئابووری سەربەخۆی هەرێم و پاشان قەیرانی دارایی عێراق، کێشەی مووچەی هەرێمی کوردستان سەری هەڵدا. لەو کاتەوە نەتوانراوە چارەسەری بنەڕەتی ئەم قەیرانە بکرێت و مووچەخۆران و فەرمانبەران قوربانی سەرەکی ئەم دۆخەن.
د.عوسمان بەرزنجی پسپۆری ئابووری باس لەوە دەکات ئەم دۆخەی ئێستای عێراق و ئاڵۆزییە سیاسییەکان، هۆکار دەبێت بۆ دروستبوونی جۆرێک لە هێوربوونەوە لە دوای جەنگ. باس لەوەش دەکات دەرئەنجامەکانی ئەم ئاڵۆزییە سیاسی و سەربازییانە لە داهاتوودا لە بەرژەوەندی عێراق کۆتایی دێت.ئەوکات هەرێمی کوردستانیش تا رادەیەک سودمەند دەبێت.
پاش نوێترین رێکكەوتنی نێوان هەرێم و ناوەند لەسەر ناردنی بڕی داهاتی نانەوتی مانگانەی (١٢٠) ملیار دینار بۆ بەغدا لەلایەک و رێککەوتنی هەناردەی نەوتی هەرێم، لەڕێگای کۆمپانیای سۆمۆی عێراقەوە، تا رادەیەک دۆخی مووچە جێگیربووە.هەرچەندە (٢)مووچەی ساڵی ٢٠٢٥ چارەنووسی بەنادیاری ماوەتەوە. پرسیاری سەرەکی لێرەدا ئەوەیە کە عێراق بەهۆی ئەم قەیرانەی باس کرا چون دەتوانێت مووچەی هەرێمی کوردستان دابین بکات.
د.ڕێبوار کەریم ئهندامی ئهنجوومهنی نوێنهرانی عێراق ئاماژە بۆ ئەوە دەکات، هەرێم دەبێت هیچ پاساوێک نەدات بەدەستەوە. بە دووری دەزانێت لە کابینەی نوێی حکومەتی عێراق، بەبێ بوونی پڕۆژەیاسای بودجە و جێگیرکردنی پشکی هەرێم، مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم دابین بکرێت.
پشێوییە ئەمنییەکان کاریگەری راستەوخۆیان لەسەر پرسی ئابووری هەیە، بەجۆرێک هێرشی گروپە چەکدارەکان لە مانگی (١١) ساڵی (٢٠٢٥) راستەوخۆ کاریگەریی لەسەر بەرهەمهێنان و هەناردەی نەوتی هەرێم دروست کرد. بۆیە لەئێستاشدا پاش ئەم ناسەقامگیرییە سیاسی و ئەمنییانە، دەبێت چاوەڕوانی دەرئەنجامەکان بین و گۆرانکارییەکانی ئەم جەنگە نەخشەی سیاسی و ئابووری عێراق و ناوچەکە رەنگڕێژ دەکەن.
چون ئەم دۆخە تێدەپەڕێت
هەرچەندە دەربازبوون لە قەیرانی دارایی پێویستی بە هەنگاوی جددی و بڕیاری قورس هەیە، بەڵام لەئێستادا هەندێ رێکاری خێرا بۆ دەربازبوون لەم قۆناغە خراوەتەڕوو.
هەمەچەشنەکردنی سەرچاوەکانی داهات
زیادکردنی داهاتی نانەوتی لە عێراق
رێکخستنەوەی گومرگ و ئاڵوگۆڕی بازرگانی
کەمکردنەوە و نەهێشتنی قاچاخی لە سنورەکان
چاودێریی ورد بۆ داهاتی نەوت و پارەی نەختینەی عێراق
کەمکردنەوەی بەهەدەردانی سامانی گشتی وڵات
عێراق بەرەو چارەنوسێکی نادیار هەنگاو دەنێت.ئەگەر سیاسەتی دارایی ئێستای وابەستە بە نەوت بەردەوام بێت و عێراق گەندەڵی کەمنەکاتەوە، بەرەو مایەپوچبوون دەڕوات. ئەو کات نەک تەنها ناتوانێت مووچە دابین بکات، بەڵکو ژێرخانی ئابووری عێراق و سیستەمی ئابوورییەکەی بەرەو داڕمان هەنگاو دەنێت.
بۆیە ئەو داتایانەی (الاقتصاد نیوز) پشت بەست بە بانکی نێودەوڵەتی و وەزارەتی دارایی عێراق بڵاویان دەکاتەوە، ئەو راستییە دەسەلمێنێت کە عێراق وێڕای ئەم دۆخەی ئێستای کە رووبەڕووی قەیران بووەتەوە، ئەگەری تێپەراندنی دۆخەکەی هەیە. چونکە خاوەنی یەدەگی نەوت و سەرمایەی زۆرە و لە بواری هاوردەش عێراق توانیویەتی لە ههشت ساڵی رابردوودا، رێژەکە لە( ٪٣٤ )وە بۆ زیاتر لە (٪٨٧ )بەرز بکاتەوە.
پسپۆرانی ئابووری و شارەزایانی دارایی پێیان وایە هاوتەریب لەگەڵ مەترسییەکانی دروست بوونی قەیرانی دارایی، دەربازبوون لەم دۆخە پەیوەستە بە گۆرانکارییە ئەمنی و سیاسییەکانی ناوچەکە لەلایەک و قۆستنەوەی دەرفەتەکان و رێکخستنەوەی ناوماڵی هەرێم وعێراق لەلایەکی دیکە. ئەگەر نا چارنووسی عێراق و دراوی نیشتیمانییەکەی، لە وڵاتانی دراوسێ باشتر نابێت. کە توشی داڕمان بوون بەرامبەر دۆلار و ئەمەش جگە لە هەڵئاوسانی نرخ ئەو وڵاتانەی رووبەڕوووی قەیرانێکی دارایی کەمەرشکێن کردووهتەوە.