ئەنفال تەنها پەڵەیەکی رەش نییە بە نێوچاوانی ئەو کەسانەی پێش ساڵی ٢٠٠٣ حوکمی عێراقیان دەکرد، بەڵکو ئەو راستییەی ئاشکرا کرد کە دەوڵەت لە بری ئەوەی هاوڵاتیيەکانی بپارێزیت، دەبێت بە ئامرازێک بۆ لەناوبردن و قڕکردنیان.
لە ساڵانی پێش ٢٠٠٣ مردن تەنها روداوێک نەبوو، بەڵکو بەرنامە بۆ دارێژراو بوو، کوشتن هەڵە نەبوو، بڕیار بوو، جينۆساید لادان نەبوو، بەڵکو رێباز بوو. دەسەڵاتدارانی بەعس لەڕێگەی شاڵاوەکانی ئەنفالەوە دەیانویست کۆتایی بە گەلێک بهێنن، هاوکات هەوڵی سڕینەوەی ناسنامەی گەلی کوردیان دەدا لەڕووی مێژویی لەلایەک و لەروی جوگرافیا لەلایەکی دیکە. بەڵام بێئاگا لەوەی کاتێک خوێنێک بەناهەق دەڕێژرێت نەک ئیرادە ناشکێنێت، بەڵکو بونیادی دەنێت. ئەو گەلانەی جينۆساید دەکرێن لەناوناچن، بەڵکو زۆر بەهێز تر دەبن و دەمێننەوە.
١٨٢ هەزار شەهید تەنها ژمارەیەک نیە لە تۆماری مردواندا، بەڵکو چرکەساتی بەئاگاهێنانەوەی هەموو عێراق بوو، هەموان تێگەشتن کاتێک ستەم دەگاتە ئەوجی خۆی، جیاوازی لەنیوان هیچ نەتەوەیەک ناکات، بەڵکو هەڕەشەی راستەقینە دەبێت بۆ خودی دەوڵەت.
لەئەنفالەوە بۆ دەوڵەت...... چۆن ئازادی دروستدەکرێت؟
ئەمڕۆ عێراق لە دۆخێکی ناهەمواردایە، قەیرانە سیاسی و داراییەکان ئاڵۆزتر دەبن، متمانە بە دامەزاوەکان کەمتر دەبێتەوە، بەڵام هەڵەیەکی گەورەیە ئەگەر خوێندنەوە بۆ رووداوەکانی ئەمڕۆ بکەین بەبێ گەڕانەوە بۆ رابردوو.
ئەو دۆخەی ئێستا عێراق هەیەتی لەڕووی ئازادی و دیموکراسییەوە، بەهەموو کەموکورتييەکانیەوە، نە دیارییە، نە رێکەوت و سوتفە، بەڵکو دەرئەنجامی هەموو تاوانەکانی رژێمی پێشووە کە بەسەر گەلی عێراقدا دابەشی کردووە لەپیش هەمووشیانەوە ئەنفال.
تاوانەکانی ئەنفال هۆکار بوون بۆ :
-لەناوبردنی رەوایەتی دەسەڵاتی رەها(شمولی)، لەروی ئەخلاقی و مێژوییەوە.
-چەسپاندنی دەستورێک کە دەسەڵات سنوردار بکات
دوبارە پێناسەکردنەوەی دەوڵەت بەجۆرێک رێکەوتنێک بێت لەنێوان پێکهاتەکاندا نەک ئامرازێک بۆ چەوساندنەوە. بۆیە دەستوری عێراق لە دوای ساڵی ٢٠٠٥ بەهەموو ئاڵۆزیەکانیيەوە، لەناوەڕۆکیدا دژبە ئەنفاله لەبەر ئەوەی ئەو دەستوورە باوەڕی بە فرەیی هەیە و دان بە مافی نەتەوەیی دەنێت و قەدەغەی جينۆسایدی کردووە لەژێر هەر ناوێکدا بێت.
لەنێوان یادەوەری و بەرپرسیاریەتیدا. دادپەروەری دواخراوە ( المؤجلە)
یادکردنەوەی ئەنفال تەنها بەوە نابیت بۆ رابردو بگرین، بەڵکو پرسیارێکی قورستر بەدوای خۆیدا دەهێنێت ئایا دەوڵەتی ئێستای عێراق پابەندێتی خۆی بەجێگەیاندووە لەبەرامبەر قوربانییەکاندا؟ سارێژکردنی ئەو برینە بژاردەیەکی سیاسی نییە، بەڵکو پابەندبوونێکی دەستوریی و بەرپرسیاریەتی ئەخلاقییە، تەنها لەم ڕێگایانەوە بەدیدەهێندرێت:
- قەرەبووکردنەوە کەسوکاری ئەنفال بە دادپەروەرانە.
-چەسپاندنی کارەساتەکە لە بیرەوەری و یادگەی عێراقییەکاندا.
-جێکردنەوەی روداوەکانی ئەنفال لە سیستمی یاسایی و خوێندن و پەروەردەی وڵاتدا.
چونکە ئەگەر ئەو دادپەروەریەی باس کرا بەدەست نەهێندرێت، دەگۆرێت بۆ کێشەیەکی بونیادی لە ناو دەوڵەتدا.
ئەنفال بیرەوەری نیشتیمان، نەک تەنها یەک پێکهاتە
زۆر مەترسیدار دەبێت ئەگەر ئەنفال لە بیرەوەری یەک پێهاتەدا قەتیس ببێت، چونکە لە راستیدا تاوانێک بوو دژی مرۆڤایەتی هاوکات تاوانێک بوو دژی عێراق وەک یەک وڵات. کاتێک گەلی کوردمان رووبەڕووی جينۆساید دەبێتەوە، پەیامێک نیە تەنها بۆ کورد، بەڵکو بۆ هەموو پێکهاتەکانی عێراقە. چونکە هەر کات دەسەڵات لەدەست دەربچێت و لەسنور تێپەرێت هیچ کەس سەلامەت نابێت. بۆیە گۆڕینی ئەنفال بۆ بیرەوەرییەکی نیشتیمانی گشتگیر هۆکاری سەرەکی بونیادنانی وڵاتێکی ئارامە. دەوڵەت لەسەر لەبیرکراوەکان بونیاد نانرێت، بەڵکو لەسەر بنەمای دانپێدانان بونیاد دەندرێت. لەکۆتاییدا ئەو ئەمەک و وەفاداریەی داهاتوو بونیاد دەنێت.
ئەنفال تەنها یادێک نییە، بەڵکو پێوەرە بۆ تواناکانمان بۆئەوەی وڵاتێکی دادپەروەر بین نەک دەوڵەتێک لەسەر بنەمای نایەکسانی بڕیار بدات، پێوانەیەکە بۆ ئەوەی ئایا دەتوانین ئازارەکان بگۆڕین بۆ سیستەمێکی حوکمڕانی کە مرۆڤ تێیدا پارێزراو بێت، دووبارە کارەسات نەخولقێنێتەوە.
وەفاداری بۆ خوێنی شەهیدان لەوەدا خۆی نابینێتەوە تەنها یادی خەمەکان بکەینەوە و دوبارەیان بکەینەوە، بەڵکو بە پاراستنی دەستوور و چەسپاندنی مافەکان و ڕێگری لە گەڕانەوەی زوڵم و ستەم دەبێت لەژێر هەر ناوێکدا، چونکە ئەو گەلانەی رابردوویان باش لەبیر بێت دوو جار لەناو نابرێن و جينۆساید ناکرێن.
نووسهر: د. عامر موسهوى له سهنتهرى عێراقى بۆ تۆماركردنى تاوانهكانى توندڕهويى