پێکهێنانی هەر کابینەیەکی نوێ لە عێراق تەنها گۆڕانێکی ئیداری نییە، بەڵکو قۆناغێکی نوێی سیاسی و هاوسەنگیی هێزەکانە جیاوازەکانی عێراقە لەرووی نەتەوە و مەزهەبەوە، لە سیستمی سیاسیی عێراقدا، پەیوەندیی نێوان حکومەتی فیدراڵی وهەرێمی کوردستان کە تەنها هەرێمی ئەو سیستمە فیدراڵییەیە، یەکێکە لە گرنگترین رەهەندەکانی ئاراستەکردنی سیاسەت و ئاسایشی وڵات. بۆیە هەر کابینەیەکی نوێ کاریگەریی ڕاستەوخۆی دەبێت لەسەر ئەو پەیوەندییە.
هاوسەنگیی سیاسی و بەشداریکردنی کورد
لە مێژووی سیاسیی دوای ساڵی ٢٠٠٣دا لە عێراق، هێزە کوردییەکان بەشێکی سەرەکی بوون لە پێکهێنانی حکومەتەکانی بەغدا بەتایبەتی هەر دوو حیزبی سەرەکی لە هەرێمی کوردستان (پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان).
پارتە کوردییەکان لە هەموو کابینەکاندا هەوڵدەدەن رۆڵی کاریگەریان لە کابینەی نوێدا هەبێت، بە تایبەتی لە وەزارەتە سیادییەکاندا، لە ئەگەری بەشدارییەکی بەهێزی کورد لەم کابینەیەدا پاڵنەرێک دەبێت بۆ نزیکبوونەوەی پەیوەندییەکانی هەولێر و بەغدا.
لە کابینەی نوێی حکومەتی عێراقدا کە عەلی فالح زەیدی راسپێردراوە بۆ پێکهێنانی، کورد جگە لە جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق، چوار وەزارەتیشی بەردەکەوێت، کە هەردوو وەزارەتی دەرەوە و ئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێبوون پشکی پارتی دیموکراتی کوردستانە و وەزارەتی داد و وەزارەتی ژینگە پشکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە.
کورد لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٠٤ـەوە کە یەکەم حکومەتی کاتیی لە عێراقی دوای سەدام حسێندا پێکهێنرا و ئەیاد عەلاوی سەرۆکایەتی دەکرد، پشک و بەرکەوتەی هەبووە، لەگەڵئەوەشدا رۆڵی لە هاوسەنگیی سیاسی و سەقامگیریی عێراقدا گەورەبووە.
لە کابینەکەی ئەیاد عەلاوی و حکومەتی کاتیدا لەنێوان ٢٠٠٤-٢٠٠٥، کورد چوار وەزارەت و جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی وەرگرتووە.
یەکەم خولی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ساڵی 2005 بەڕێوەچوو، ئەوکاتە رێژەی بەشداریکردن 95% بوو، کە بەرزترین رێژەی بەشداریکردنە لەماوەی 20 ساڵی رابردوودا.
کورد لە کۆی 275 کورسیی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق، 58 کورسیی بەدەستهێنا، پۆستی سەرۆککۆمار، جێگرانی سەرۆکوەزیران و سەرۆکی ئەنجوومەنی نوێنەران و حەوت وەزارەتی بەرکەوت
لە ساڵی ٢٠١٠ و هەڵبژاردنی خولی دووەمی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقدا ڕێژەی بەشداریکردن 74% بوو، لەو خولەدا کورد لە کۆی 325 کورسیی ئەنجوومەنەکە، 57 کورسی بەدەسهێنا. کورد لە کابینەی دووەمی حکومەتی عێراقدا، ژمارەیەک پۆستی باڵا و چوار وەزارەتی وەرگرت.
لە هەڵبژاردنی خولی سێیەمی ساڵی ٢٠١٤دا، ڕێژەی بەشداریکردن 78.3% بوو، ژمارەی کورسییەکانی کوردیش بەراورد بە هەڵبژاردنی ڕابردوو، لە 57 کورسییەوە بۆ 64 کورسی زیادیکرد.
کورد لە کابینەی سێیەمی حکومەتدا پارێزگارى لە پۆستەکانی خۆی کرد و پۆستەکانی سەرۆککۆمار، جێگری سەرۆکوەزیران، جێگری سەرۆکی ئەنجوومەنی نوێنەران، شەش وەزارەتی وەرگرت، لەم خولەدا ژمارەی وەزارەتەکانی کورد بەروارد بە خولی پێشووی زیادیکرد و لە چوار وەزارەتەوە بوون بە شەش وەزارەت.
ساڵی 2018 هەڵبژاردنی خولی چوارەمی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق ئەنجامدرا، لەو هەڵبژاردنەدا ڕێژەی بەشداریکردن بۆ 47.9% کەمبووەوە، ژمارەی کورسییەکانی کوردیش لەم هەڵبژاردنەدا بۆ 57 کورسی کەمیکرد.
پۆستی سەرۆکوەزیران لە کابینەکانی چواردا گۆڕانکاریی بەسەردا هات و عادل عەبدولمەهدی ویلایەتی خۆی تەواو نەکرد و رادەستی مستەفا کازمی کرد. لەم کابینەیەدا پۆستی جێگری سەرۆکوەزیران لابرا و کورد شەش وەزارەتی وەرگرت.
ساڵی 2021 و پاش سێ ساڵ لە هەڵبژاردنی خولی چوارەم، هەڵبژاردنی پێشوەختەی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق بەڕێوەچوو. لەم هەڵبژاردنەدا جارێکی دیکە ژمارەی کورسییەکانی ئەنجوومەنی نوێنەران گۆڕانکاریی بەسەرداهات و لە 328 کورسییەوە بوو بە 329 کورسی. ڕێژەی بەشداریکردن لە هەڵبژاردنی خولی پێنجەم، بەروارد بە خولی پێشووتر، کەمترین ڕێژەی بەشداریکردن تۆمارکرا، کە 35.7% بوو. کورد لەم هەڵبژاردنەدا لە کۆی 329 کورسی، 63 کورسیی بەدەستهێنا.
کورد پۆستەکانی سەرۆککۆمار، جێگری سەرۆکی ئەنجوومەنی وەزیران، جێگرێکی سەرۆکوەزیرانی پێدرا، بەڵام ئەم پۆستە درا بە وەزیرى دەرەوەی عێراق سەرەڕای کارەکەی، هەروەها چوار وەزارەتیشی وەرگرت.
لەم کابینەیەی حکومەتی عێراقدا کە عەلی فالح زەیدی راسپێردراوە وەک سەرۆکوەزیران بۆ پێکهێنانی حکومەت، پشکی کورد چوار وەزارەت و جێگری سەرۆکوەزیرانە.
بەپێی داتایەکی دامەزراوەی پەیوەندییە نیشتمانی و عێراقییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان پشکی کورد لە دامەزراوەکانی حکومەتی عێراق بۆ خوار لە 10% کەمبووەتەوە.
پەیوەندییەکانی هەرێم و بەغدا لە کابینەی داهاتوودا
ئەو کارنامەیەی عەلی زەیدی وەکو کارنامەی حکومەتەکەی پێشکەشی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقی کردووە، کەمترین ئاماژەی بۆ کورد و ماف و شایستەکانی کورد، هەروەها چارەسەری کێشەکانی نێوان هەردوو حکومەت و پەیوەندییەکانی نێوانیان تێدایە.
بەپێی هەڵسەنگاندن و بەراوردێکی دامەزراوەی ڤیژن بۆ لێکۆڵینەوەی ستراتیجی بۆ کارنامەکەی عەلی زەیدی، کە لە گفتوگۆیەکی کراوەدا بە بەشداری پەرلەمانتاران، پسپۆڕان و شارەزایان ئەنجامیدا، کارنامەکەی عەلی زیەدی سەبارەت بە کورد و هەرێمی کوردستان لە ئاستێکی خراپدایە.
لەگەڵ ئەوەی هێشتا کابینەی نوێی حکومەتی عێراق متمانەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقی بەدەستنەهێناوە، بەڵام لایەنە کوردییەکانی هەرێمی کوردستان بە وردی چاودێری ئاراستە و هەنگاوە سیاسییەکانی حکومەتی داهاتوو دەکات، چونکە چارەنووسی پەیوەندی نێوان هەولێر و بەغدا بە شێوەیەکی تەواو راستەوخۆ پەیوەندیدارە بە سیاسەت و بڕیارەکانی کابینەی نوێوە. ئەم چاودێرییە تەنها لە چوارچێوەی پێشبینییە سیاسییەکاندا نییە، بەڵکو بەهۆی قووڵبوونەوەی کێشەکانی نێوان هەردوولادا، بەتایبەتی لە بابەتەکانی بودجە و مووچە، نەوت، داهات و دەسەڵات و ماددە دەستوورییەکان، بووەتە پێویستییەکی ستراتیجی بۆ هەرێم.ی کوردستان.
لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا، زۆرینەی ناکۆکییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر لە چوارچێوەی جێبەجێنەکردنی ماددە دەستوورییەکان و جیاوازییە سیاسییەکاندا بوون. بۆیە هەر حکومەتێکی نوێ لە عێراق، لە دیدی هەرێمی کوردستانەوە، تاقیکردنەوەیەکی نوێیە بۆ زانینی ئاستی ئیرادەی سیاسی بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشانە.
ئەگەر کابینەی داهاتوو لەرێگەی دیالۆگ و هاوبەشیی تەواوەتی هەرێمی کوردستانەوە هەنگاو بنێت، ئەوا دەتوانرێت هیوایەکی نوێ بۆ چارەسەری کێشەکان هەبێت، بەڵام ئەگەر سیاسەتی پێشوو لەڕێی فشار و ناوەندیبوونەوە بەردەوام بێت، ئەوا قەیرانەکان زیاتر ئاڵۆز دەبن.
هەرێمی کوردستان ئێستا تەنها چاوی لەسەر پێکهاتنی حکومەت نییە، بەڵکو چاودێری ئەو هاوکێشانە سیاسییانەش دەکات کە لە ناو هێزە شیعی و سوننی و کوردییەکاندا دروست دەبن، چونکە ئەو هاوکێشانانە ڕاستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر داهاتووی پەیوەندی نێوان هەولێر و بەغدا هەیە. بۆیە دەتوانین بڵێین کە قۆناغی پێش دەنگدان بە کابینەکە، تەنها قۆناغی پێکهێنانی حکومەت نییە، بەڵکو قۆناغێکە بۆ دیاریکردنی شێوازی پەیوەندی داهاتووی نێوان هەرێمی کوردستان و دەوڵەتی عێراق.
لەم پرسەدا بەغدا پشت بە یاسا و سیستمی دارایی فیدراڵی دەبەستێت و داوا دەکات هەرێم هەموو داهاتەکانی نەوت، گومرگ و داهاتی ناوخۆ بگوازێتەوە بۆ خەزێنەی دەوڵەت، بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی یەکسان دابەشبکرێت. حکومەتی فیدراڵی ئەوە بە پێویستییەکی یاسایی دەزانێت و دەڵێت هیچ بەشێک لە عێراق نابێت سیستەمی داراییی جیاوازی هەبێت.
لە بەرامبەردا، هەرێم پشت بە دەستوور دەبەستێت و باس لە “مافە دەستوورییەکان” دەکات. لە دیدی هەرێمەوە، دەستووری عێراق ڕێگە بە هەرێم داوە بەشێک لە بەڕێوەبردنی سامانی سروشتی و داهاتەکانی خۆی لەژێر دەستی خۆیدا بهێڵێتەوە، بە تایبەتی کاتێک یاسای نەوت و گازی فیدراڵی تا ئێستا پەسەند نەکراوە.
دەکرێت بوترێت، هەردوولا پتر لەوەی چارەسەری بنەڕەتی بدۆزنەوە، بابەتەکان بەکاردەهێنن وەک ئامرازێکی فشار. بەغدا بە راگرتنی بودجە یاخود دواکەوتنی مووچە فشار دەخاتە سەر هەرێم، لەکاتێکدا هەرێمیش بابەتی “مافی دەستووری” و قوربانیبوونی فەرمانبەران دەکاتە کارتێکی سیاسی بۆ بەدەستهێنانی پشتگیری ناوخۆیی و نێودەوڵەتی.
لە بۆچوونی پەرلەمانتارانی گفتوگۆ کراوەکەی دامەزراوەی ڤیژن سەرباری باسنەکردنی کێشەکانی کورد و بەغدا لە کارنامەی حکومەتی داهاتوودا، ئیرادە پاڵنەری بەهێزە لە چارەسەرکردنی کێشەکان و مافە دەستوورییەکانی کورددا، بەشێکیان کارنامەکەی حکومەتی پێشوو (محەمەد شیاع سودانی) بە کارنامەیەکی باش دادەنێن، لەگەڵ ئەوەشدا بەشێکی کەمی جێبەجێکراوە و کێشەکانی نێوان هەردوولا چارەسەرنەکراوە.
پرسی نەوت هەمیشە خاڵی ناکۆکی بووە. لەنێوان حکومەتی عێراق و هەرێمی کوردستاندا، پێشتر دادگای فیدراڵیی عێراق بڕیارێکی دەرکرد، بەپێی بڕیارەکە یاسای نەوت و گازی هەرێم بە پێچەوانەی دەستوور دانرا، ئەمەش کاریگەریی گەورەی لەسەر فرۆشتنی نەوتی هەرێم هەبوو.
کابینەی نوێ ئەگەر بتوانێت یاسای نەوت و گازی فیدراڵی پەسەند بکات، دەکرێت چارەسەرێکی بنەڕەتی بۆ ئەم قەیرانە بدۆزرێتەوە. بەڵام لەبەر جیاوازیی بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوورییەکان، ئەم بابەتە هێشتا بە هەڵپەسێردراوی ماوەتەوە.
بەپێی ئەو گفتوگۆ کراوەیەی دامەزراوەی ڤیژن ئەنجامیدا، بەهۆی ئەوەی هەرێمی کوردستان هێشتا یەکێکە لە گرنگترین فاکتەرەکانی سەقامگیریی سیاسی لە عێراق. لە زۆر کاتدا، هێزە کوردییەکان توانیویانە هاوسەنگیی نێوان شیعە و سوننەکان رابگرن. لە کابینەی نوێشدا، ئەگەر کورد بتوانن بە یەک دەنگ و یەک هەڵوێست مامەڵە بکەن، ئەوا کاریگەرییان لەسەر بڕیارە سیاسییە گەورەکان دەبێت.
پێدراوەکان ئەوە نیشاندەدەن کە داهاتووی پەیوەندیی نێوان هەرێمی کوردستان و بەغدا لە ژێر کاریگەریی چەند هۆکارێکی سەرەکی دایە لەوانە، ئیرادەی سیاسی لە عێراق، یەکگرتوویی هێزە کوردییەکان، چارەسەری پرسی نەوت و بودجە و هاوبەشیی لە پرسە ئەمنییەکاندا، کە ئەمانە بەلای کوردەوە قورساییان هاوتایە بە راگرتنی ئەو هاوسەنگییەی کورد لە بەغدا دروستیکردووە.
کابینەی نوێی عێراق دەتوانێت دەرفەتێک بێت بۆ ئارامکردنەوەی پەیوەندییەکان، بەڵام ئەگەر کێشە کۆنەکان چارەسەر نەکرێن، ئەوا قەیرانەکان بەردەوام دەبن و کاریگەرییان لەسەر ئابووری و ئاسایشی هەردوو لایەن دەبێت.