سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی نوێی عێراق پێدەنێتە ناو کابینەیەکەوە کە پڕە لە کێشە و ئاڵنگاریی ئابوری و هەڵاوسان لە کەرتە جیاوازەکاندا، وەرگرتنی ئەو پۆستە لەلایەن عەلی زەیدییەوە لە ساتێکی هەستیاری ئابوری و داراییدایە، لەناوەندی ئاڵنگارییە ناوخۆییەکان و فشارە دەرەکییەکاندا سەبارەت بە نرخی دۆلار.
سەرەڕای پەرەسەندنی نیگەرانییەکان سەبارەت بە ئەگەری داخستنی گەروی هورمز و دابەزینی هەناردەی نەوتی عێراق، حکومەتی عەلی زەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق هەوڵدەدات بە جەختکردنەوە لەسەر سەقامگیریی نرخی دۆلار و دینار و دڵنیایی لە توانای پێدانی مووچە، بازاڕەکان و ڕای گشتی دڵنیا بکاتەوە. ئەمەش لە کاتێکدایە کە گفتوگۆ ئابوورییەکان چڕتر دەبنەوە سەبارەت بە چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی قۆناغی داهاتوو و دوورکەوتنەوە لە هەر شۆکێکی دارایی کە ڕەنگە لە چەند مانگی داهاتوودا بەر وڵاتەکە بکەوێت.
لەمبارەیەوە لە دوایین لێدوانیدا بۆ دەزگا میدیاییەکان عەلی ئەلعەلاق، پارێزگاری بانکی ناوەندیی عێراق رایگەیاند کە هیچ نیازێک نییە بۆ گۆڕینی نرخی دۆلار بەرامبەر بە دینار، جەختیشی کردەوە کە "مووچەی فەرمانبەران گەرەنتی کراوە". ئەم هەڵوێستە دەرکەوت کە ئامانجی کۆنتڕۆڵکردنی ئەو شەپۆلە دڵەڕاوکێیە بوو کە دوای ڕاپۆرتە نێودەوڵەتییەکان سەبارەت بە زیادبوونی فشارە داراییەکان لەسەر عێراق بەهۆی دابەزینی هەناردەکردنی نەوتەوە چڕتر بووەتەوە.
عەلی عەللاق رایگەیاند، بانکی ناوەندی بە بێلایەنییەکی تەواوەوە مامەڵە لەگەڵ بودجەی گشتیدا دەکات؛ ئاماژەی بەوەشکرد، بەرپرسیارێتیی بانکەکە تەنیا لە رێکخستنی سیاسەتی نەختینەیی، پاراستنی سەقامگیریی نرخی ئاڵوگۆڕ و چاودێریکردنی بانکەکانە، بێ ئەوەی دەستوەردان لە بژاردە سیاسی یان ئابوورییەکانی بودجە بکات.
پارێزگاری بانکەکە وتی، ئەوان کار بۆ دروستکردنی هاوسەنگی لەنێوان "کورتهێنانی پلان بۆ داڕێژراو" و "کورتهێنانی راستەقینە" دەکەن، ئەوەش لە رێگەی ئامرازەکانی سیاسەتی نەختینەیی، وەک پێوانەکردنی قەبارەی نەختینە و پاراستنی سەقامگیری، بێ ئەوەی گوشار بخەنە سەر بازاڕ.
عەلی عەللاق باسی لە قۆناغەکانی چاکسازیی بانکی کرد کە بریتین لە پەرەپێدانی سیستمی پارەدان و تووندکردنی رێکارەکانی چاودێری بۆ رێگریکردن لە هەر کارێکی نایاسایی کە زیان بە بەهای دراوی نیشتمانی بگەیێنێت. دڵنیاییدا کە دۆخی ئابووریی وڵات "سەقامگیرە و لەژێر کۆنترۆڵدایە" و ئەو رێکارانەی لە مانگەکانی رابردوودا گیراونەتەبەر، بوونەتەهۆی کەمکردنەوەی ناجێگیری و زیادکردنی متمانە بە سیستمی دارایی.
ئەم لێدوانانە دوای ئەوە دێت کە وەزارەتی نەوت لە مانگی ڕابردوودا ڕایگەیاند کە زیاتر لە یەک ملیار و 87 ملیۆن دۆلار داهاتی نەوتییان بەدەستهێناوە، سەرەڕای ئاستەنگە لۆجستییەکان و دابەزینی بەرچاوی قەبارەی هەناردەکردن لە رێگەی کەنداوەوە.
به غدا لەبەرده م یه کێک له هه ستیارترین قۆناغەکاندایە، داهاتی نه وت به هۆی پچڕانی هاتوچۆی که شتییە نەوتهەڵگرەکان له گەرووی هورمز بۆ ئاستێکی بێوێنه دابەزیوە. ئەمەش وایکردووە شارەزایان و دامەزراوە ئابوورییەکان هۆشداری بدەن لە ئەگەری فشارەکانی سەر مووچە و نرخی دۆلار و دینار ئەگەر قەیرانەکە بەردەوام بێت.
بەڵام پێدەچێت حکومەتی عێراق بیەوێت کە ئەو نیگەرانیانە لە ناوخۆدا بڵاونەبنەوە، جەخت لەسەر بەردەوامی هەماهەنگیی نێوان وەزارەتی دارایی و بانکی ناوەندی دەکاتەوە، ئەمە جگە لەوەی پشت بە یەدەگی گەورەی دراوی بیانی عێراق دەبەستێت بۆ راگرتنی هاوسەنگیی ئابوریی عێراق.
شارەزایانی ئابووری باس لەوەدەکەن کە، گۆڕینی نرخی دۆلار و دینار چیتر بڕیارێکی تەنیا دارایی نییە وەک جاران، بەڵکو راستەوخۆ پەیوەندی بە توانای عێراقەوە هەیە بۆ بەردەوامبوون لە هەناردەکردنی نەوت لە ڕێگەی گەرووی هورمزەوە و بەدەستهینانی رێڕەوێکی دارایی سەقامگیر.
باسکردن لە بەرزکردنەوەی نرخی دۆلار بۆ 1750 دینار لە ئێستادا پێناچێت گونجاو بێت، چونکە جیاوازیی داهاتی دینار بەراورد بە قەبارەی قەیران و ئاڵنگارییە ئابورییەکان جیاوازییەکی هێندە گەورە نییە، بەوپێیەی داهاتی چاوەڕوانکراوی نەوت لە ماوەی حەوت مانگی داهاتوودا، ئەگەر سنووردارکردنی ئێستای هەناردەکردن بەردەوام بێت، ڕەنگە تەنها بگاتە نزیکەی 10.5 ملیار دۆلار کە بەرامبەرە بە 13.6 ترلیۆن دینار بە نرخی ئێستای دۆلار، لەکاتێکدا بەرزدەبێتەوە بۆ نزیکەی 18.3 ترلیۆن دینار ئەگەر نرخەکەی بگۆڕدرێت بۆ 1750 دینار بۆ هەر دۆلارێک، جیاوازییەکە تەنها نزیکەی 4.7 ترلیۆن دینارە.
ئەم جیاوازییە بەس نییە بۆ ڕەوایەتیدان بە هەنگاوێکی گەورەی وەک گۆڕینی نرخی دۆلار، بە لەبەرچاوگرتنی ئەگەری بەرزبوونەوەی نرخی کاڵاکان و فشارەکان بۆ بەرزبوونەوەی هەڵاوسان و دابەزینی توانای کڕینی هاوڵاتیان.
ئەو پارەیەی مانگانە پێویستە بۆ مووچەی فەرمانبەران بە نزیکەی 7.5 ترلیۆن دینار مەزەندە دەکرێت، لەکاتێکدا حکومەت پێویستی بە زیاتر لە 52 ترلیۆن دینارە بۆ دابینکردنی حەوت مانگی داهاتوو، بە بەراورد بە کۆی داهاتی پێشبینیکراو تەنها نزیکەی 21.6 ترلیۆن دینارە. ئەمەش ئاماژەیە بۆ کەلێنێکی بەرچاوی دارایی کە لە ڕێگەی ئامرازە داراییە جیاوازەکانەوە چارەسەر دەکرێت.
شارەزایان پێیانوایە باشترین سیناریۆ بۆ عێراق هێشتا وابەستەی کردنەوەی گەرووی هورمزە بەڕووی هەناردەکردنی نەوتی عێراقدا، چونکە ئەمە دەبێتە هۆی بەرزکردنەوەی داهات بۆ ئاستێک کە لە مانگێکدا نزیکدەبێتەوە لە 4 ملیار دۆلار. ئەمەش هێزێکی زیاتر بە حکومەت و بانکی ناوەندی دەبەخشێت بۆ پاراستنی سەقامگیریی دارایی.
هەماهەنگیی ئێستای نێوان وەزارەتی دارایی و بانکی ناوەندی لەم قۆناغەدا چارەنووسساز دەردەکەوێت، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی پێویستی هاوسەنگی لە نێوان پاراستنی نرخی دراو و دڵنیابوون لە پێدانی مووچە، هەروەها رێگریکردن لە هەر ناسەقامگیرییەکی بەرفراوانی ئابووری.
عێراق زۆرترین داهاتی پشت بە نەوت دەبەستێت، بەم هۆیەشەوە بودجەی گشتی هەستیارییەکی زۆری هەیە بەرامبەر هەر دابەزینێکی نرخی نەوتی خاو یان پەکخستنی هەناردەکردن. لە کاتێکدا کە پێچەوانەکەشی راستە و بەرزبوونەوەی نرخی نەوت یارمەتی دارایی کاتی حکومەتی عێراق دەدات، بەڵام ئەمە گەرەنتییەکی هەمیشەیی نییە، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی ناجێگیری بازاڕی جیهانی و گرژییە بەردەوامەکانی ناوچەکە.
مەترسی ئەم وابەستەییە لەوەدایە کە هەر دابەزینێکی توندی نرخی نەوت دەتوانێت بە خێرایی کاریگەری لەسەر توانای دەوڵەت هەبێت بۆ دابینکردنی پابەندییە داراییەکانی، بەتایبەتی مووچە، خانەنشینی و ئەو پرسانەی کە ڕاستەوخۆ پەیوەستن بە سەقامگیری کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە.
سەرباری ئەوەش بەردەوامبوونی گرژییە ناوچەییەکان و ئەگەری پەککەوتنی رێڕەوی گواستنەوەی وزە دڵەڕاوکێی نوێ بۆ ئابووریی عێراق زیاد دەکات، بەتایبەتی کە عێراق پشت بە داهاتی نەوت دەبەستێت وەک گرنگترین سەرچاوەی داهاتی وڵاتەکەی.
پرسی دۆلار و گواستنەوەی دارایی (دۆلار) وەک یەکێک لە ئاڵۆزترین ئاڵنگارییەکانی بەردەم حکومەتی نوێ دیارە، ئەمەش دوای چەندین ساڵ لە توندبوونەوەی چاودێریی ئەمریکا بۆ گواستنەوەی پارە و سەپاندنی سزای سنووردارکردن بەسەر چەند بانکێکی عێراقی بەهۆی گومانی سپیکردنەوەی پارە و قاچابردنی دراو و مامەڵەکردن لەگەڵ لایەنە سزادراوەکان.
ئەم ڕێوشوێنانە بووەتە هۆی فشارێکی بەرچاو لەسەر بازاڕی ناوخۆیی، لەوانە بەرزبوونەوەی نرخی دۆلار لەسەر بازاڕدا، زیادبوونی دڵەڕاوکێی بازرگانان و هاوردەکاران و دابەزینی متمانە بە بەشێک لە سیستمی بانکی.
بابەتەکە هەستیارییەکی زۆری تێدایە، چونکە بازاڕی عێراق زۆر پشت بە دۆلار دەبەستێت بۆ هاوردەکردن و بازرگانی دەرەکی، ئەمەش وایکردووە هەر پەککەوتنێک لە ڕۆیشتنی دراوی بیانیدا ببێتە هۆکارێکی بەرچاو کە کاریگەری لەسەر نرخ و توانای کڕین و سەقامگیری بازاڕ هەبێت.
کەرتی بانکی عێراق ڕووبەڕووی قەیرانێکی قووڵی متمانە بووەتەوە، سەرەڕای بەردەوامی گفتوگۆکان سەبارەت بە چاکسازی و گۆڕینی دیجیتاڵی و فراوانکردنی خزمەتگوزارییەکانی پارەدانی ئەلیکترۆنی. بەشێکی زۆری دانیشتووان هێشتا پێیانباشە پارەکانیان لە دەرەوەی بانکەکان بهێڵنەوە بەهۆی نەبوونی متمانە و رێکارە ئاڵۆزەکان و سنووردارکردنی دەستگەیشتن بە خزمەتگوزارییە نوێیەکان و ترس لە قەیرانی دارایی.
سروشتی کاری زۆرێک لە بانکە ئەهلییەکان ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە هێشتا نەگۆڕاون بۆ دامەزراوەی دارایی ڕاستەقینەی ئابووری. چالاکییەکانیان تا ڕادەیەکی زۆر بەستراوەتەوە بە حەواڵەکردن و بازرگانی دراوەوە، نەک پارەدارکردنی پیشەسازی و کشتوکاڵ و پڕۆژە بەرهەمدارەکان.
لەژێر فشاری ئەمەریکا و لێکۆڵینەوەی نێودەوڵەتی بۆ ڕەوتی دارایی، حکومەتەکەی زەیدی لەبەردەم ئەرکی قورسدایە کە چاکسازییە لە کەرتی بانکی و بەرزکردنەوەی ستانداردەکانی پابەندبوون و دووبارە بنیاتنانەوەی متمانە لە نێوان هاوڵاتییان و بانکەکان و هەروەها لە نێوان بانکەکانی عێراق و سیستەمی دارایی جیهانیدا.
حکومەتی عەلی زەیدی رووبەڕووی کۆمەڵێک هەنگاوی چالاک و لە هەمان کاتدا چارەنووسساز دەبێتەوە بۆ رێگریکردن لە خراپتربوونی قەیرانی ئابووری. یەکەمیان چاکسازیکردنە لە کەرتی بانکی لەڕێگەی بەهێزکردنی پابەندی دارایی و داڕشتنەوەی بانکەکان و پەرەپێدانی خزمەتگوزارییە دیجیتاڵییەکان و یەکخستنی جێگیرتری سیستمی بانکی عێراقی لەگەڵ سیستەمی دارایی جیهانیدا.
هەنگاوی دووەم بریتییە لە هەمەچەشنکردنی ئابووری لەڕێگەی پشتگیریکردنی پیشەسازی، کشتوکاڵ، گواستنەوە، وزە، وەبەرهێنان و گەشتیاری. ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی پشتبەستنی زۆر بە نەوت و هەلی کار لە دەرەوەی کەرتی گشتی دەڕەخسێنێت.
هەنگاوی سێیەم گەڕاندنەوەی متمانەی وەبەرهێنەرانە لەڕێگەی دابینکردنی ژینگەیەکی یاسایی ڕوونتر و پاراستنی سەرمایە و کەمکردنەوەی بیرۆکراتی و باشترکردنی رۆڵی دەسەڵاتی دادوەری و دەزگاکانی چاودێری.
هەروەها پێدەچێت حکومەت پێویست بکات بە وردی پەیوەندییە داراییەکانی لەگەڵ واشنتۆن بەڕێوەببات، بەتایبەتی سەبارەت بە دۆلار و سزاکان و گواستنەوەی دۆلار، بە شێوەیەک کە رێگری لە پەککەوتنی بازاڕی ناوخۆ بکات لەهەمانکاتدا پابەندبوونی عێراق بە ستانداردە نێودەوڵەتییەکانەوە بپارێزێت.
رەنگە حکومەتەکەی زەیدی ئەو ماوە زۆرەی لەبەردەمدا نەبێت، چونکە قەیرانە ئابوورییەکان بە خێرایی پەرەدەسێنن و خەڵک چاوەڕێی ئەنجامی بەرجەستە دەکەن کە پەیوەندییان بە هەلی کار و مووچە و خزمەتگوزاری و نرخ و سەقامگیری داراییەوە هەیە.
بۆیە سەرکەوتنی حکومەتی نوێ تەنها بە توانای تێپەڕاندنی رێککەوتنە سیاسییەکان یان دابەشکردنی وەزارەتەکان ناپێورێت، بەڵکو بە توانای ڕێگریکردن لە خلیسکانی عێراق بۆ ناو قەیرانێکی ئابووری قووڵتر، و دەستپێکردنی چاکسازی ڕاستەقینە کە متمانە بە دەوڵەت و سیستەمی دارایی و ئابووریی نیشتمانی دەگەڕێنێتەوە.