عێراق ئێستا له سهروبهندى پێكهێنانى حكومهتى نوێدايه، جوڵه سياسييهكان به ئاڕاستهى دروستكردنى كابينهى چوار ساڵ يان زياترى داهاتوو و كۆتاييهێنانه به چهقبهستوويى سياسى له وڵاتهكه، پێكهێنانى ئهم حكومهتهش راستهوخۆ پهيوهندى به ههرێمى كوردستان و چارهنووسى چوار ساڵى داهاتوويهوه ههيه بهوپێيهى كوردستان ههرێمێكه له حكومهتێكى فيدراڵدا.
عهلى زهيدى كه ئێستا راسپێردراوى چوارچێوهى ههماههنگييه بۆ پێكهێنانى حكومهتى نوێى عێراق لهماوهى 30 رۆژدا، دواى پێنج رۆژ له راسپاردنى سهردان و پهيوهندييه سياسييهكانى لهگهڵ ههرێمى كوردستان دهستپێكرد و له شارى ههولێر و سلێمانى سهردانى لايهنهكانى دهسهڵات و ئۆپۆزسيۆنى كرد بۆ گفتوگۆكردن لهبارهى كابينهى داهاتووى وڵاتهكه و رۆڵى كورد لهم كابينهيه نوێيهدا.
عهلى زهيدى، له لێدوانێكى رۆژنامهوانييدا بۆ رۆژنامهنووسان له شارى سلێمانى ئاماژهى بۆ ئهوهكردووه كه تهواوى لايهنه كوردييهكان پشتيوانى حكومهتى نوێى عێراق دهكهن و سهرجهميان بهشدارى حكومهتى داهاتووى عێراق دهكهن، ئهمهش راستهوخۆ گرنگى رۆڵى كورد و داواكانى له حكومهتى داهاتوو به بيرماندا دههێنێت.
كورد دهبێت له كابينهى نوێى عێراق چى بكات؟
كێشهكانى نێوان عێراق و ههرێمى كوردستان ريشهيهكى كۆنى ههيه، بهشێك له كێشهكان لهڕێى دهستوور و سيستمى فيدراڵييهوه چارهسهر كراون و بهشێكيشيان بههۆى جێبهجێنهكردنيانهوه دروستبوون كه گرنگترينيان ماددهى 140ـه كه تايبهته به ناوچه جێناكۆكهكان و بهشێكى گرنگى ناسنامهى كورده و تا ئێستاش وهك خۆى ماوهتهوه.
بهگوێرهى ئهو رێككهوتن و دابهشكردنهى له پهيكهرهى حكومهتى عێراقدا ههيه كورد چهندين بهركهوتهى ههڵبژاردن (استحقاق)ـى ههيه كه گرنگه ههوڵى بۆ بهدهستهێنانيان بدات، بۆ كورد بهركهوته سياسييهكانى له عێراقدا خۆى له سهرۆككۆمار دهبينێتهوه كه لهدواى ساڵى 2003ـوه دراوهته كورد و ئێستاش ئهو پۆسته لهلايهن نزار ئامێدى بهڕێوهدهبرێت.
جگه له پۆستى سهرۆككۆمار، پۆستى جێگرى سهرۆكى پهرلهمان و چهند وهزارهتێك مافى كوردن، كه لهنێوان چوار وهزارهت يان زياتردايه، ئهم وزارهتانه دياريكراو نين و بهگوێرهى رێككهوتنهكان دياريدهكرێن.
له كابينهى نوێى حكومهتى عێراقدا گرنگه لايهنه كوردييهكان جهخت لهسهر وهرگرتنى زۆرترين بهركهوتهكانى كورد لهم كابينهيهى عهلى زهيدى بكهنهوه، لهپاڵيشيدا چهندين پرسى گرنگيش ههيه كه پێويسته له رێككهوتنهكان بۆ پێكهێنانى كابينهى نوێ لهبهرچاو بگيرێن.
گرنگه كابينهى 10يهمى عێراق، هاوشێوهى كابينهكانى ديكهى عێراق درێژكراوهى قهيرانه يهك لهدوا يهكهكان نهبێت بۆ ههرێمى كوردستان و ههنگاوهكان بهرهو چارهسهركردنى كێشه چهقبهستووهكان بێت و كاريش بكرێت بۆ چارهسهرى ئهو كێشانهى كه بههۆى ناكۆكييه سياسييهكانهوه وهك كارتى فشار بهرامبهر ههرێمى كوردستان بهكاردههێنران ئهويش كێشهى مووچه و بوودجه بوون كه بهشێكى زۆرى قهيرانهكانى ههرێمى كوردستان بههۆيانهوه دروستبوون.
ماددهى 140 نهخشهڕێگايهكى دهستوورى و ياساييه بۆ كۆتاييهێنان به كێشهى راگواستنى زۆرهملێيانهى كوردان و دهستبهسهرداگرتنى ماڵ و موڵك و زهوى جوتياران و گۆڕينى ديمۆگرافياى شاره كوردنشينهكان كه له سێ قۆناغ پێكدێت ئهوانيش:
1/ گهڕاندنهوهى خهڵكه راگوێزراوهكان، قهرهبووكردنهوه، گهڕاندنهوهى موڵك و ماڵيان، گهڕاندنهوهى زهوييه كشتوكاڵييه داگيركراوهكان، رهتكردنهوهى بڕيارهكانى گۆڕينى ديمۆگرافياى كوردستان، بهگوێرهى ماددهكه تا ئهم قۆناغهى يهكهم جێبهجێ نهكرێت قۆناغهكانى ديكهى مادده دهستورييهكان جێبهجێ ناكرێت كه ئهوانيش:
2/ئهنجامدانى سهرژمێرى بۆ دياريكردنى رێژهى راستهقينهى دانيشتووانى ناوچهكه كه ئهم قۆناغه دهبێته بنهما بۆ ئهنجامدانى قۆناغى سێههم كه ئهويش:
3/ئهنجامدانى راپرسى له ناوچه جێناكۆكهكان، ئهوكات بڕيار دهچێتهدهست دانيشتووانى ناوچه جێناكۆكهكان به ههڵبژاردنى چوونهسهر ههرێمى كوردستان ياخود حكومهتى عێراق.
پێويسته لايهنه كوردييهكان له گفتوگۆكانيان بۆ پێكهێنانى كابينهى نوێى حكومهتى عێراق چيتر سازش لهسهر دواخستنى ئهم مادده دهستورييه نهكهن، بهجۆرێك داوا بكهن سهرۆك يان جێگرى داهاتووى ليژنهى ماددهى 140 كورد بێت ياخود مافى ڤيتۆ بدرێته كورد بۆ رێگرى له ههر بڕيارێك كه پێچهوانهى ماددهى 140 بێت.
له ساڵانى رابردوودا كێشهى زهوى جوتيارانى كوردى كهركوك و كێشهى گهڕهكه كوردييهكان له شارى كهركوك كێشهيهكى گهوره بوو بهجۆرێك جوتياران رێگرييان لێدهكرا له زهوييهكانى خۆياندا كاربكهن و له گهڕهكه كوردنشينهكانيشدا كێشهى دهركردنى كور ههبوو بهجۆرێك مانگرتن و ههڵدانى خێمهى ناڕهزايهتى ماوهى چهند ههفتهيهك له شارهكه بهڕێوهدهچوو وهك ناڕهزايهتى له دهركردنيان له ماڵ و ناوچهكانى خۆيان.
بهشێكى ديكهى كێشهكانى ههرێمى كوردستان و عێراق ماددهى 112ـى دهستوورى عێراقه كه پهيوهسته به پرسى نهوت و گاز، به گوێرهى دهستوورى ساڵى 2005ـى عێراق نهوت و گاز پێويسته به هاوبهشى لهنێوان عێراق و ههرێم و پارێزگاكاندا بهڕێوهببرێت و بهڕێوهبردنهكهى لهلايهن حكومهتى فيدراڵهوه دهبێت، بهڵام لهدواى ساڵى 2005ـهوه چهندين كێڵگهى نوێى نهوت و گاز له ههرێمى كوردستان بنياتنراون و گرێبهست لهگهڵ كۆمپانيا بيانييهكان كراوه بۆ بهڕێوهبردنى ئهم كێڵگانه كه ئهمه لهلايهن حكومهتى عێراقهوه به ناياسايى ناوبراون و ئهمهش پێويستى به پهسهندكردنى ياساى نهوت و گاز ههيه بۆ رێكخستنى ئهم پهيوهندييانه و وهرگرتنى مافى ههرێمى كوردستان له كێڵگهكانى نهوت و گاز و داهاتهكانى.
يهكێك لهو قهيرانانهى له ههرێمى كوردستان دروستبوون، هۆكارهكهى سكاڵايهكى عێراق بوو له دادگاى نێوبژيوانى پاريس كه له 25ـى ئازارى ساڵى 2023 له دژى ههرێمى كوردستان بردييهوه، ئهويش بووه هۆى راگرتنى ههناردهى نهوتى ههرێمى كوردستان لهڕێى بهندهرى جهيهانهوه كه ئهمهش بووه هۆى دروستبوونى قهيرانى قوڵى دارايى له ههرێمى كوردستان بهجۆرێك كێشه بۆ مووچه و خزمهتگوزارييهكانى ههرێمى كوردستان دروستبوو.
كێشهى مووچه و رێككهوتنهكانى نێوان ههرێم و بهغداد له ساڵانى رابردوودا، بهشێكى گرنگى ئهو رێككهوتنانهيه كه راستهوخۆ پهيوهندييان به هاوڵاتييانى ههرێمى كورستانهوه ههيه و چاوهڕێى چارهسهرى يهكلاكهرهوه دهكهن، لهگهڵ سهرههڵدانى شهڕى داعش و دواتريش راگرتنى ههناردهى نهوتى ههرێمى كوردستان دابهشكردنى مووچهى فهرمانبهرانى ههرێمى كوردستان كێشهى بۆ دروستبوو، بهجۆرێك فهرمانبهران له چهند مانگێكدا مووچهيهكيان وهرنهدهگرت، پێويسته له گفتوگۆكانى پێكهێنانى كابينهى نوێدا چارهسهرى ئهم كێشهيه له سهرهتاى داواكارى لايهنه كوردييهكاندا بێت، پێويسته گفتوگۆكان بهجۆرێك بن كه مووچه و ژيانى هاوڵاتييانى ههرێمى كوردستان چيتر وهك كارتى فشار لهلايهن حكومهتى فيدراڵهوه بهكارنهيهن و چارهسهرى بنهڕهتى و يهكجارهيى بۆ ئهم كێشهيه بدۆزرێتهوه و فشار بكرێت بۆ جێبهجێكردنى ماددهى 106ـى دهستوور كه باس له دامهزراندنى دهستهيهكى سهربهخۆ دهكات بۆ بۆ چاودێريكردنى داهاته فيدراڵييهكان و گهرهنتيكردنى دابهشكردنى داهاتهكان بهشێوهيهكى شهفاف و دادپهروهرانه له تهواوى پارێزگاكان و ههرێمى كوردستان.
بهشێك له لايهنه ئۆپۆزسيۆنهكان دواى كۆبوونهوهيان لهگهڵ عهلى زهيدى، سهرۆكوهزيرانى راسپێردراو رايانگهياند كه پرسى (تهوطينى موچهى فهرمانبهران، ناردنى موچه مانگانه لهكاتى خۆيدا، هاوتاكردنى نرخى سوتهمهنيى، ناردنى دهرمان، پشتيوانى جووتياران، دامهزراندنى گرێبهست و خۆبهخشان و سێ يهكهمهكانى ههرێمى كوردستان) بهشێك بوون لهو داواكارييانهى كه له سهرۆك وهزيرانى راسپێردراوى عێراقيان كردووه.
بێكارى يهكێكى ديكهيه لهو كێشانهى ئێخهى هاوڵاتييان و بهتايبهت گهنجان و دهرچووانى زانكۆ و پهيمانگاكانى ههرێمى كوردستانى گرتووه، ئهويش سهرچاوهى كێشهكهى له بهغدادهوه سهرچاوه دهگرێت كه تايبهته به پرسى بودجهى ههرێمى كوردستان و دواتر كهمكردنهوهى بهشه بوودجه له (17%) بۆ (12%) دواتر نهناردنى بهشه بودجه و نهناردنى مافى ههرێمى كوردستان به تهواوهتى كێشهى بۆ دامهزراندن، خزمهتگوزارييهكان، ئاوهدانكردنهوه دروستكرد بهجۆرێك به ههموو شێوهيهك دامهزراندنى هاوڵاتييان راگيراوه و ئهمهش رێژهى بێكارى له ههرێمى كوردستان لهدواى ساڵى 2015ـهوه له ههرێمى كوردستان بهرهو ههڵكشان چووه بهتايبهت لهنێو چينى خاوهن بڕوانامهكاندا و ئهمهش پێويستى به چارهسهرى ريشهيى ههيه.
يهكێكى ديكه لهو كێشانهى پێويسته ههرێمى كوردستان له گفتوگۆكانى بۆ پێكهێنانى حكومهتى نوێى عێراق تاوتوێى بكات پرسى پاراستنى سهروهريى خاك و ئاسمانى ههرێمى كوردستانه له هێرشهكان، ئهم كێشهيه بهتايبهت لهدواى رووداوهكانى 7ـى ئۆكتۆبهر دهستيپێكرد كاتێك ئاسمانى ههرێمى كوردستان به بيانووى بونى بنكهكانى ئهمريكاوه دهبهزێنرا، له كۆتاي جاريشدا و له شهڕى 40 رۆژهى نێوان ئهمريكا و ئێران 809 جار ئاسمانى ههرێمى كوردستان بهزێنرا و بووههۆى شههيدبوونى 20 هاوڵاتى و برينداربوونى 123 كهسى ديكه، كه زۆرينهى هێرشهكان لهلايهن گروپه چهكدارهكانهوه ئهنجام دهدران و پێويسته لايهنه كوردييهكان جهخت لهسهر پاراستنى سهروهريى خاكى ههرێمى كوردستان بكهنهوه و رهتى بكهنهوه خاكى ههرێمى كوردستان ببێته گۆڕهپانێك بۆ يهكلاييكردنهوهى كێشهكان.
پرسى خاڵه سنورييهكان و داهاتى خاڵه سنورييهكانيش كێشهيهكى ديكهى چارهسهرنهكراوى نێوان ههرێمى كوردستان و حكومهتى فيدراڵه، ئێستاش كه سيستمى ئهسيكۆدا له عێراق جێبهجێ دهكرێت بۆ رێكخستنى گومرگ و خاڵه سنورييهكان ئهم كێشهيه دهباته قۆناغێكى نوێوه و پێويسته پرسى داهاتى خاڵه سنورييهكان و وهرگرتنى باج و جياوازى نرخه گومرگييهكان و فشاره سياسييهكان لهم خاڵه سنورييانه چارهسهر بكرێن و ههرێمى كوردستان بهجۆرێك ههنگاو بنێت كه له گفتوگۆكان و پێكهێنانى كابينهى نوێدا جهخت لهسهر دۆزينهوهى چارهسهر بۆ ئهم خاڵه سنورييانه و داهاتهكانى بكاتهوه.
بهگوێرهى دهستوورى عێراق دهسهڵاتى ياسادانانى عێراق له ئهنجومهنى نوێنهرانى عێراق و ئهنجومهنى فيدراڵى پێكدێت كه له ماددهى (65)ـى دهستور چهسپێنراوه، بهڵام تا ئێستا پێنكنههاتووه، ئهم ئهنجومهنه له نوێنهرانى ههرێم و پارێزگاكان پێكدێت، رۆڵى دهبێت له بهشداريكردن له سيستمى ياسادانان و پاراستنى هاوسهنگى لهنێوان حكومهتى فيدراڵ و ههرێم و پارێزگاكان و بهمهش رێگريى دهبێت له بڕيارهكان بهشێوهى يهكلايهنه و هۆكارێك دهبێت بۆ دابهشكردنى دهسهڵاتهكان بهشێوهيهكى دادپهروهرانه، بهڵام تا ئێستا ئهم ئهنجومهنه سهرپێنهخراوه و گرنگه بهشێكى پلانى لايهنه كوردييهكان بێت بۆ كاركردن له چوار ساڵى داهاتووى كابينهكهى عێراقدا.
له ئێستادا پێكهێنانى كابينهى نوێى عێراق، دهكرێت خاڵێكى گرنگ و وهرچهرخان بێت بۆ ههرێمى كوردستان و پێگهكهى له عێراقدا بهرهو بههێزترچوون و بههێزبوونى ئابورى، دهشكرێت ئهم كابينهيه درێژكراوهى كێشهكانى رابردوو بێت و ئهمجارهش نهتوانرێت ماف و شايستهكانى ههرێمى كوردستان وهربگيرێتهوه، بهشى زۆرى بهدهستهێنانى داواكارييهكان به يهكڕيزى كورد له بهغداد و پێداگرى نوێنهرانى كورد بهديدێن.