زیاتر لە 19مانگە، هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان ئەنجامدراوە، بەڵام تائێستا حکومەتی نوێ پێکنەهێنراوە، بەمەش هەرێم لە پێکنەهێنانی حکومەتدا ریکۆردی جیهانی شکاند، کە پێشتر بە 541 رۆژ بەناوی بەلجیکاوە بوو.
لە زۆربەی سیستمە دیموکراسییەکاندا، هەڵبژاردن و پێکهاتنی حکومەت دوو قۆناغی تەواوکەری یەکترن، چونکە دەنگی هاوڵاتییان کاتێک مانای خۆی وەردەگرێت، کە کۆتاییەکەی دامەزراندنی دەسەڵاتێکی نوێ و خاوەن هێز بێت. بەڵام درێژبوونەوەی قۆناغی دوای هەڵبژاردن (حکومەتی کاربەڕێکەر)، هەم پرسی متمانەی گشتی بە پرۆسەی سیاسی لاواز دەکات و هەم توانای دامودەزگا حکومییەکان بۆ بڕیاردان و چارەسەرکردنی کێشە سەرەکییەکان کەم دەکاتەوە.
ئەم دۆخە تەنها تایبەت بە هەرێمی کوردستان نییە؛ لە زۆر وڵات و هەرێمی فیدراڵیی جیهاندا، بنبەستی سیاسی و ناکۆکییەکانی نێوان هێزە سەرەکییەکان بوونەتە هۆکاری دواخستنی پێکهاتنی حکومەت. بەڵام جیاوازیی ئەمجارە ئەوەیە کە هەرێمی کوردستان لە قۆناغێکی هەستیاردا رووبەڕووی گۆڕانکارییە سیاسی و ئابووری و ئەمنییەکانی ناوچەکە و عێراق بووەتەوە، بۆیە هەر رۆژێکی زیادبوونی بنبەست، کاریگەریی زیاتر لەسەر ژیانی هاوڵاتییان و شوێنی هەرێم لە هاوکێشە سیاسییەکاندا جێدەهێڵێت.
لێرەدا پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە، ئەگەر هەڵبژاردن بۆ نوێکردنەوەی رەوایەتیی دەسەڵات ئەنجامبدرێت، ئەوا تا چەند دەکرێت ئەو رەوایەتییە لەژێر سێبەری حکومەتێکی کاربەڕێکەردا بەردەوام بێت؟
ئەم پرسیارە تەنها پەیوەندی بە هەرێمی کوردستانەوە نییە، بەڵکو پەیوەندی بە بنەماکانی حوکمڕانی، متمانەی گشتی و داهاتووی پرۆسەی دیموکراسی هەیە، چونکە هەر سیستمێک کە بتوانێت هەڵبژاردن ئەنجامبدات، بەڵام نەتوانێت بەخێرایی دەسەڵات بگوازێتەوە، کاریگەریی لەسەر پرۆسەی سیاسی دەبێت.
ئەگەرچی هەڵبژاردنی گشتی بۆ خولی شەشەمی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان زیاتر لە 19 مانگە ئەنجامدراوە، بەڵام تا ئێستا پەرلەمان تەنها یەک دانیشتنی بۆ سوێندخواردنی ئەندامان ئەنجامداوە و هێشتا کابینەی نوێی حکومەت پێکنەهاتووە. ئەم دۆخە جگە لەوەی کاریگەریی لەسەر ژیانی ئابووری و کۆمەڵایەتیی هاوڵاتییان هەیە، پرسیارگەلێکی لەبارەی چالاکی دەسەڵاتی یاسادانان و کاریگەرێتیی دامودەزگا دەستورییەکانی هەرێمیش هێناوەتە پێشەوە.
دواخستنی پێکهاتنی حکومەت و بنبەستە سیاسییەکان لە عێراق و هەرێمی کوردستان دیاردەیەکی نوێ نین، بەڵکو لە چەندین قۆناغی سیاسیی رابردوودا دووبارە بوونەتەوە.
لەم دوو خشتەیەدا بە کورتی تیشک دەخەینە سەر مێژووی ئەو بنبەستانە و ماوەی پێکهاتنی حکومەتەکان لە عێراق و هەرێمی کوردستان.
لەم دوو خشتەیەدا ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت عێراق و هەرێمی کوردستان رووبەڕووی دواکەوتنی پێکهاتنی حکومەت بوونەتەوە، بەڵام ئاست و ماوەی ئەو دواکەوتنانە جیاوازن. لە عێراقدا، درێژترین ماوەی پێکهاتنی کابینە دوای هەڵبژاردنەکان بۆ حکومەتی محەمەد شیاع سودانی تۆمار کراوە، کە لە 10ی تشرینی یەکەمی 2021 تا 27ی تشرینی یەکەمی 2022 ماوەی 1 ساڵ و 17 ڕۆژی خایاند. ئەو بنبەستە لە ئەنجامی ناکۆکییە سیاسییەکانی ناو لایەنە شیعەکان و ململانێ لەسەر زۆرینەی پەرلەمانی دروست بوو.
بەڵام لە هەرێمی کوردستان، دۆخەکە زیاتر درێژخایەن بووە. دوای هەڵبژاردنەکانی 20ی تشرینی یەکەمی 2024، تا ئێستا کابینەی دەیەم پێکنەهاتووە و ماوەی چاوەڕوانی گەیشتووەتە زیاتر لە 19 مانگ. ئەمەش وایکردووە هەرێم ریکۆردی نوێی دواکەوتنی پێکهاتنی حکومەت تۆمار بکات.
ئەم بەراوردکارییە نیشانیدەدات، ئەگەرچی بنبەستە سیاسییەکان لە عێراق و هەرێم دیاردەیەکی بەردەوام بوون، بەڵام دواکەوتنی پێکهاتنی کابینە لە هەرێمی کوردستان لە خولی ئێستادا گەیشتووەتە ئاستێک کە لە هەموو ئەزموونەکانی پێشوو و تەنانەت لە درێژترین بنبەستی سیاسیی عێراق و جیهانیش تێپەڕیووە.
پارتی و یەکێتی بەمەبەستی پێكهێنانی کابینەی نوێی حکومەتی هەرێمی کوردستان، چەند جارێک کۆبوونەتەوە، هەروەها کۆبوونەوەیان لەگەڵ لایەنەکانی تردا ئەنجامداوە، بەڵام تاوەکو ئێستا لەسەر پێکهێنانی کابینەی نوێ نەگەیشتونەتە لێکتێگەیشتن.
ئەمە لە کاتێکدایە لە ماوەی رابردوودا سەڵاحەدین بەهادین ئەمینداری یەکگرتووی ئیسلامی دەستپێشخەریی کرد بۆ تێپەڕاندنی چەقبەستووی پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەتی هەرێم و لەو میانەیەدا سەردانی حیزبە سیاسییەکانی کرد، لە نوێترین پێشهاتیشدا مەسعود بارزانی سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان لە پەیامێکی پیرۆزبای جەژندا بانگەوازێکی بۆ لایەنە سیاسییەکان نارد و رایگەیاند، "واز لە خۆخۆری بهێنن و دوای جەژن بەیەکەوە دابنیشن"، ئەمەش کاردانەوەی حیزبەکانی لێکەوتەوە و لەو بارەیەوە رایانگەیاند ئامادەن بۆ کاراکردنەوەی پەرلەمان و دەستپێکردنی گفتوگۆکان بە مەبەستی پێکهێنانی کابینەی داهاتوو.
هۆکارەکانی پشت پێکنەهێنانی کابینەی نوێی حکومەتی هەرێم و کاریگەرییەکانی
سەرخێڵ نەجمەدین، ئەندامی پەرلەمانی کوردستان لەسەر پشکی یەکێتی نیشتمانی کوردستان، تایبەت بە ڤیژن پرێس وتی هۆکاری سەرەکی کارانەکردنەوەی پەرلەمان رێکنەکەوتنی هێزە سیاسییەکانە. بە وتەی ئەو، هێشتا لایەنێک خۆی بە براوەی هەڵبژاردنەکان دەزانێت و ئامادەنییە دان بە هاوسەنگی و تەوازونی نوێی سیاسی کە لەنێوان لایەنەکان دروست بووە بنێت.
ئەو ئاماژەی بۆ ئەوە کرد کە بەردەوامبوونی ئەم دۆخە کاریگەرییەکی نەرێنی لەسەر هەموو سێکتەرەکانی هەرێم هەبووە و هەرێمی کوردستانی لە بەرامبەر بەغدا لاواز کردووە، وتیشی، بەغدا بە وردی چاودێری ئەوە دەکات کە نزیکەی ساڵێک و حەوت مانگە حکومەتی نوێ لە هەرێم پێکنەهاتووە، لە کاتێکدا دامەزراوەکانی حکومەتی فیدراڵی لە چوارچێوەی دەستووردا کارەکانیان بەڕێوەبردووە، ئەمەش دەتوانێت لە داهاتوودا کاریگەری لەسەر پەیوەندییەکانی هەرێم و بەغدا دابنێت.
ئەو ئەندامەی پەرلەمانی کوردستان هەروەها هۆشداریدا کە درەنگکەوتنی پێکهێنانی کابینەی نوێ دەتوانێت چەقبەستووێتییەکان لەگەڵ بەغدا قووڵتر بکات. لە هەمان کاتدا، هەوڵەکانی نزیککردنەوەی بۆچوونەکان، بە تایبەتی هەنگاوەکانی مامۆستا سەڵاحەدین بەهادین و هەڵوێستی کاک مەسعود بارزانی بە نرخی بەرز دەنرخێنێت و هیوادارە ئەو هەوڵانە ببنە هۆی کۆتاییهێنان بە چەقبەستووێتی سیاسی و پێکهێنانی حکومەتی نوێ.
هاوکات چۆمان محەمەد، پسپۆڕی یاسایی لە لێدوانێکی تایبەت بە ڤیژن پرێس ئاماژەی بەوەکرد، قەیرانی پێکنەهێنانی کابینەی نوێی هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی یاسایی دەرچووە و بەردەوامبوونی ئەم دۆخە مەترسییەکی گەورە بۆ دامەزراوەکانی هەرێم دروستکردووە. بە وتەی ئەو، پێویستبوو دوای هەڵبژاردنەکان لە ماوەی دیاریکراوی یاساییدا دەستەی سەرۆکایەتیی پەرلەمان، سەرۆکی هەرێم و کابینەی نوێ هەڵبژێردرابان، بەڵام تا ئێستا ئەو پرۆسەیە تەواو نەبووە.
باسی لەوەشکرد، هۆکاری سەرەکی ئەم دۆخە ناکۆکی و ململانێی سیاسی نێوان هێزە سیاسییەکانە، بە تایبەتی لەسەر دابەشکردنی پۆست و دامەزراوەکان و شێوازی بەڕێوەبردنی حکومەت. بە بڕوای ئەو، ئەنجامەکانی دوایین هەڵبژاردن هەڵسەنگاندنی نوێیان بۆ هێزە سیاسییەکان دروست کردووە و هیچ لایەنێک زۆرینەی رەهای پێویستی نییە بۆ ئەوەی بە تەنها حکومەت پێکبهێنێت، ئەمەش رێککەوتنی سیاسی بە پێویستییەکی ناچار کردووە.
پسپۆڕە یاساییەکە جەختی لەوەش کردەوە، بەردەوامبوونی ئەم چەقبەستووێتییە کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر کارکردنی دامەزراوەکان هەیە، چونکە زۆر یاسا و پرسی گرنگی پەیوەست بە ژیانی هاوڵاتییان، بودجە، چاکسازییەکان و پەیوەندییەکانی هەرێم و بەغدا ماونەتەوە بێ چارەسەر. هەروەها ئاماژەی بۆ ئەوە کرد کە نەبوونی پەرلەمان و حکومەتێکی تەواو دەستەبەرکراو، توانای هەرێمی کوردستان لە بەرامبەر بەغدا و لە ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتی لاواز دەکات.
چۆمان محەمەد وتیشی چارەسەری ئەو قەیرانە لە رێککەوتنی سیاسی و گەڕانەوە بۆ چوارچێوە یاساییەکاندا دەبینێت، و هۆشداریدا کە ئەگەر ئەم دۆخە زوو چارەسەر نەکرێت، هەرێمی کوردستان لەرووی دامەزراوەیی، یاسایی و سیاسییەوە رووبەڕووی ئاستهنگ و فشارە گەورەکان دەبێتەوە.
لەلایەکی ترەوە د. دلاوەر عوسمان، مامۆستای زانکۆ، لە لێدوانێکی تایبەت بە ڤیژن پرێسدا ئاماژەی بۆ ئەوە کرد، پێکهێنانی حکومەت بەشێکی سەرەکیی پڕۆسەی سیاسی و دەستوریی هەرێمی کوردستانە، بەڵام درەنگکەوتنی پێکهێنانی کابینەی نوێ بووەتە هۆی دروستبوونی ناسەقامگیریی سیاسی و سنوورداربوونی کارایی دامەزراوەکانی حکومەت. بە وتەی ئەو، ئێستا حکومەتێکی کاربەڕێکەر بەڕێوەبردنی کاروباری هەرێم دەکات، کە ناتوانێت زۆربەی بڕیارە گرنگە یاسایی و دەستورییەکان جێبەجێ بکات.
د. دلاوەر هەروەها ئاماژەی بۆ پەیوەندییەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و حکومەتی فیدراڵی عێراق کرد و وتی، بەردەوامبوونی ئەم دۆخە کاریگەریی نەرێنی لەسەر چارەسەرکردنی کێشە هەڵواسراوەکان وەک مووچە، بودجە، گومرگ و ژمارەیەک لە بابەتە یاسایی و ئابوورییەکان داناوە. بە بڕوای ئەو، نەبوونی حکومەتێکی نوێ وایکردووە هێشتا زۆرێک لەو کێشانە چارەسەر نەکرێن.
هێمای بۆ ئەوەشکرد، بەردەوامبوونی ئەم چەقبەستووێتییە دەتوانێت ببێتە هۆی لاوازبوونی پێگەی سیاسی و کاریگەریی هەرێمی کوردستان لە ئاستی عێراق و ناوچەکە. چونکە هەرێم لە رابردوودا فاکتەرێکی گرنگ بووە لە پڕۆسە سیاسییەکاندا، ئێستا بەهۆی درەنگکەوتنی پێکهێنانی حکومەت و ناکۆکییە سیاسییەکانەوە بە شێوەیەکی هێواش ڕووبەڕووی لاوازبوونەوەی ڕۆڵ و کاریگەریی خۆی دەبێتەوە.
لایەنە سیاسیەکان گەڕانەوە بۆ گفتوگۆ و دروستکردنی کەشێکی هاوڕایی نێوان هێزەکان بە ڕێگای سەرەکی بۆ تێپەڕاندنی ئەم قۆناغە دەزانن. بە باوەڕی ئەوان، چارەسەری قەیرانەکە لە دروستکردنی ڕێککەوتنی سیاسی و نزیکبوونەوەی بۆچوونەکاندا خۆی دەبینێتەوە، چونکە هەر هەوڵێک کە پشتگیری و کۆدەنگیی سیاسیی پێویست لەگەڵ نەبێت، ڕەنگە قەیرانەکە چارەسەر نەکات، بەڵکوو درێژخایەنتر و ئاڵۆزترشی بکات.
لە کۆتاییدا، بەردەوامبوونی هەر سیستەمێکی دیموکراسی پەیوەستە بە توانای ئەو سیستەمە لە رێزگرتن لە یاسا و وادە دەستورییەکان. هەڵبژاردن لە کاتی خۆیدا، جگە لەوەی مافی هاوڵاتییان پارێزراو دەکات، متمانەی گشتی بە دامودەزگا سیاسییەکانیش بەهێز دەکات و رێگا بۆ گواستنەوەی ئاسایی و شەرعی دەسەڵات خۆش دەکات.