پرۆفيسۆر د. نهرمين مهعروف
ماوەیەکە باس وخواسی گۆڕینی دینار و لابردنی 3 سفر لەسەر دراوەکە زۆر گەرمە، ئەگەرچی ئەمە نوێ نییە و پێشتریش عێراق دوو جاریتر لە ساڵانی رابردوو نیازی ئەم کارەی هەبووە و تەنانەت لەبەرنامەیدا بووە فیئەیتر زیاد بکات بۆ دینار وەک فیئەی 20 هەزار دیناری و 100 هەزار دیناری، بەڵام ئەم پرۆژانەی بۆ جێبەجێنەکراوە لەبەر کۆمەڵێك هۆکار رەنگە لە دەرفەتێکی تردا باسی بکەم.
پەیوەست بە لابردنی 3 سفری سەر دینار هەرچەند هێشتا بە فەرمی بڕیاری لێنەدراوە، بەڵام بە مەبەستی بەرچاوڕوونی هاوڵاتيیان وەک پسپۆرێکی ئەم بوارە بە پێویستی دەزانم چەند سەرنجێکی زانستی لەسەر بابەتەکە لە چەند بەشێکدا بخەمەڕوو:
بەشی یەکەم:
کاریگەريى لابردنی سێ سفر لەسەر بەها و هێزی کڕینی دینار
لابردنی سفری سەر دراو پرۆسەیەکی چاکسازيى نەختینەییە لە بنەڕەتدا بۆ ئاسانکردنی ئاڵوگۆڕ و مامەڵەکردنی کڕین و فرۆشتنە بە تایبەتی لەو وڵاتانەی بەهۆی بەرزی رێژەی هەڵاوسانی کەڵەكەبوو ئەنجامدانی مامەڵەکان پێویستی بە بڕێکی زۆرە لە پارە بەهۆی نزمی هێزی کڕینی دراوەکەیان بەجۆرێک بەهای مامەڵەکان (بۆنمونە) وەک ئێستای عێراق لە خانەی دەیان هەزار و سەدان هەزار و ملێونان دینار بەرەو ژوورە، لەکاتێکدا ساڵانی هەشتاکان لە خانەی فلس و دەیان و سەدان دیناریدا بووە.
لابردن یان کەمکردنەوەی سفرەکان قەبارەی بەهای مامەڵەکان بە ژمارە بچووک دەبێتەوە و بڕی دراوی کەمتر بەکاردەهێنرێت بەمەش ئاسانکاری زیاتر فەراهەم دەبێت بۆ مامەڵەکاران و سەرجەم یەکە ئابوورییەکان لەڕووی ئاڵوگۆڕ و ژمێریاری و گواستنەوەی پارە و متمانەکردنی زیاتر بە دراوەکە، بەڵام بەها و هێزی کڕینی دراوە نوێیەکە بەرامبەر بڕی شمەک و کاڵاکانی بازاڕ یان بەڕامبەر دۆلار و دراوە بیانییەکانیتر گۆڕانکاری بەسەردا نایەت.
جگە لەو دۆخەی کە ڕەنگە مامەڵەکارەن بۆ ماوەیەکی کورت بە کاریگەری (وەهمی نەختی) وا هەستبکەن کە هەژاربوون، چونکە بڕی داهاتیان بە ژمارە کەم دەکات و بەهۆیەوە خواستیان بۆ کڕین کەمبکات، یان لەوانەيه وا هەستبکەن نرخەکان دابەزیوون و شمەکەکان هەرزان بوون خواستیان بۆ کڕین زیاد بکات، رەنگە بۆ ماوەیەک کاریگەريى لەسەر ئاستی گشتی نرخەکان و رێژەی هەڵاوسان درووستبکات، یان ئەگەر چاودێری حکومەت لەسەر بازاڕ لاواز بێت و پرۆسەکە لەلایەن هەندێك لە فرۆشیاران ئیستیغلال بکرێت و نرخی هەندێك لە کاڵاکان بەرزبکەنەوە بەتایبەت ئەگەر دراوە نوێیەکە پارەی ووردەی نەبێت.
بەشی دووەم: دەسەڵاتی گۆڕینی دینار
پشتبەست بە دەستووری هەمیشەیی عێراق مادەی (110/ سێیەم) دەرکردنی دراو و داڕشتنی سیاسەتی نەختینە و دارایی و دامەزراندنی بانکی ناوەندی و بەڕێوەبردنی لە دەسەڵاتە رەها فیدڕاڵییەکانە (السلطات الحصرية الاتحادية) ، و یاسای بانکی ناوەندی ژمارە 56ی ساڵی 2004 لە مادەکانی 16، 32 ، 33، 34 دەسەڵەتی سەربەخۆ و بەتەنهای داوەتە (بانکی ناوەندی عێراق) بۆ دەرکردنی دراوی کاغەز و کانزاکان و دیاریکردنی بڕ، فیئە ، شێوە ، پێکهاتە ، کێش ، دیزاین و پێوەرەکانی دراوەکە، هەروەها دەسەڵاتی رههای هەیە لە گۆڕینەوەی دراوە کۆنەکان بە دراوی نوێ و کێشانەوە و لەناوبردنی دراوە کۆن و لەکار کەوتووەکان.
سەبارەت بە پرسی گۆڕینی دینار و لابردنی سێ لە سفرەکانی هەندێک لە پسپۆران بە منیشەوە پێمان وایە ئەم پرۆسەیە بە تەواوی لە چوارچێوەی دەسەڵاتەکانی بانکی ناوەندیدایە و پێویست بە دەرکردنی یاسایەکی تایبەت و رەزامەندی ئەنجومەنی نوێنەران ناکات و بانکی ناوەندی پشتبەست بە یاسا بەرکارەکەی خۆی دەتوانێت ئەو کارە بکات.
لە بەرامبەردا بۆچونێکیترهەیە و پێیوایە پرۆژەکە پێویستی بە دەرکردنی یاسایەکی تایبەتە لە پەرلەمان بۆ پابەندکردنی یەکە ئابورییەکان بە قبوڵکردنی دراوە نوێیەکە و هاوتاکردنی بەهای قەرز و گرێبەست و پابەندییە داراییەکان بۆ رێگری لە درووستبوونی کێشەی یاسایی، هەروەها فەراهەمکردنی پاڵپشتی سیاسی و ئەمنی بۆ پرۆسەکە.
شایەنی باسە ساڵی 2003 دوای رووخانی رژێمی پێشو بە فەرمانی ژمارە 43 لە سەردەمی دەسەڵاتی حاکمی مەدەنی (پۆل بریمەر) ئەم دراوەی ئێستا دەرکرا و سەرجەم جۆری دینارە کۆنەکانی ساڵانی رابردوو کە هەبوون لە جۆری دیناری سویسری و چاپی ناوخۆ گۆڕدرانەوە لەماوەی 3 مانگ (15ی ئۆکتۆبەری 2003 تا 15ی کانونی یەکەمی 2004)، واتا ئەم گۆڕانکارییە لە دیناردا کرا بەر لە دەرچوونی یاسای بانکی ناوەندی ژمارە 56 لە ساڵی 2004.
ئەگەر چی ئەو فەرمانەی بریمەر یاسایەک نەبوو لە پەرلەمانەوە دەرچووبێت، بەڵام پشتبەست بە مادەی 130ی دەستوور هاوشێوەی هەر 100 فەرمانەکانی دەسەڵاتی هاوپەیمانی کاتیی (سلطة الائتلاف المؤقتة) بوونە بەشێک لە سیستمی یاسایی عێراق و بەرکار دەبن تا ئەو کاتەی لە پەرلەمان هەمواردەکرێنەوە، هەروەها مادەی 26/أ، لە یاسای ئیدارەی کاتی دەوڵەت لە ساڵی 2004 دووپاتیکردوهتەوە کە سەرجەم یاسا و رێسا و رێنمایی و فەرمانەکانی (دەسەڵاتی هاوپەیمانی کاتیی) بەرکار دەبن تا ئەوکاتەی هەڵدەوەشێنرێنەوە یان هەمواردەکرێنەوە.
بە کورتی ئەگەرچی فەرمانی ژمارەی 43ـی دەرکردنی دیناری ئێستا هاوشێوەی هەریەک لە یاسای ژمارە 56ـى بانکی ناوەندی و یاسای ژمارە 94ـی بانکە بازرگانییەکان لە ساڵی 2004 بە فەرمانی (دەسەڵاتی هاوپەیمانی کاتیی) لەسەردەمی (پوڵ بریمەر) بەبێ پەرلەمان دەرچووە، بەڵام لە یاسا بەرکارەکەی ئێستای بانکی ناوەندی دەرکردنی دینار و تەواوی لایەنە یاسایی و تەکنیکی و ژمێریاری ئەو بابەتەی خستوهتە ئەستۆی بانکی ناوەندی، ئەوەش بێگومان بۆ ئەوەی ئەم پرسە بەشێوەیەکی زانستی و بابەتیانە ئەنجامبدرێت دوور لە دەستێوەردان و خواست و ویستی هێزە سیاسییەکانی ناو پەرلەمان.
بەشی سێیەم: خەرجی یا تێچووی گۆڕینی دینار
بەشێوەیەکی گشتی تێچووی لابردنی سفری سەر دینار و چاپکردنەوەی دیناری نوێ پەیوەستە بە قەبارە یان ئەو بڕە دینارەی ئێستا هەیە لەگەڵ بڕ و جۆری دراوە نوێیەکە، چاوەڕواندەکرێت گۆڕینی بڕی ئەو دینارەی ئێستا هەیە کە بەپێی داتاکانی بانکی ناوەندی تا نیسانی ئەم ساڵ بە کۆی هەر 7 فیئەکانی ( 50,000 و 25,000 و 10,000 و 5,000 و 1000 و 500 و 250 ) دینار، نزیکەی 7 ملیار پارچە دراوی کاغەزە، و بە بەهای زیاتر لە 112 تریلیۆن دینارە (واتا بە بەهای نزیکەی 16,000 دینار بۆ هەر دانە کاغەزێک) تێچووەکەی بگاتە نزیکەی 500 ملیۆن دۆلار، کە دەتوانین ئەژماری بکەین لەسەر دوو ئاست:
خەرجی راستەوخۆ
بریتییە لە تێچووی چاپکردنی دینار لە چاپخانە جیهانییە پسپۆر و خاوەن تەکنەلۆجیا ئاست بەرزەکان بۆ نمونە وەک ( De La (Rue یان Giesecke+Devrient ) کە لە نێوان 6-4 سەنتی دۆلار واتا 60-40 دۆلارە بۆ هەر هەزار دانە یان پارچە دراو بەپێی شێواز، جۆر، کواڵتی، ئاستی سکیورتی و مەوادی بەکارهاتوو لە چاپکردنی دینارە کاغەزەکان (بێگوومان ئەم تێچووە بەپێی ئەو مادەیەی دراوەکەی لێ دروستدەکرێت دەگۆڕێت بۆ نمونە ئەگەر پۆلیمەر واتا پلاستیک بێت بەڕێژەی 30%-50% تێچووەکەی زیاترە بەراورد بە کاغەز یان لۆکە و کەتان) هەروەها لە سکەدانی ووردەی دینار لە کانزاکان، بە نزیکەی 250 ملیۆن دۆلار مەزەندە دەکرێت، ئەمە جگە لە نزیکەی60-40 ملیۆن دۆلار وەک تێچووی گواستنەوە و بارکردن و کۆگاکردن و سکیورتی گەیاندنی بۆ بانکی ناوەندی و دواتر دابەشکردنی بەسەر بانکەکاندا، لەگەڵ بڕی 40—30 ملیۆن دۆلار بۆ لەناوبردنی پارە کۆنەکە.
خەرجی ناڕاسەوخۆ
بریتییە لە خەرجی نوێکردنەوەی سیستم و ژێرخانی تەکنەلۆجیاى بانکەکان و ئامێرەکانی ATM و POS ، هاوکات نوێکردنەوەی پرۆگرامە دارایی و ژمێریارییەکان لە هەردوو دامەزراوەکانی کەرتی گشتی و تایبەت، بۆ چۆنێتی ئەژمارکردن و مامەڵەکردن لەگەڵ دراوە نوێیەکە و مەزەندە دەکرێت بە نزیکەی 80-60 ملیۆن دۆلار، ئەمە جگە لە تێچووی هەڵمەتەکانی راگەیاندن بۆ هۆشیارکردنەوە و بەرچاوڕوونی هاوڵاتيیان و مامەڵەکارانی بازاڕ بۆ ناساندنی دراوە نوێیەکە بەتایبەتی لە قۆناغی سەرەتا و ئەو ماوەیەی دەستنیشان دەکردێت بۆ گۆڕینەوەی بە دراوە نوێیەکە و تیایدا پارالێڵ لەگەڵ دینارە کۆنەکە مامەڵەیان پێدەکرێت لە بازاڕدا.
بەشی شەشەم
بۆچی عێراق لە ئێستادا پێویستی بە لابردنی 3 سفری سەر دینار نییە؟
ئەزموونی ئەو وڵاتانەی سفری سەر دراوەکانیان لابردووە یان کەمکردوهتەوە دەریدەخات کە یەکێک لە هۆکار و پاڵنەرە راستەوخۆکانی ئەو پرۆسەیە بەردەوام بەرزبوونەوەی رێژەی هەڵاوسانی نرخەکانە کە دەبێتە هۆی داخورانی بەها و هێزی کڕینی دراو، سەرەنجام دەسەڵاتی نەختینە ناچاردەبێت بە بەردەوام چاپکردنی دراو بە فیئاتی گەورە، واتا زۆربوونی سفرەکانی بەڕادەیەک ئیدی مەمەڵەکردن بە دراوەکە زۆر قورسدەبێت و ناچاردەبن دواتر دراوەکانیان بگۆڕن. بێگومان لە دۆخی ئابوری لەو شێوەیە لابردنی سفرەکان بەبێ کۆنتڕۆڵکردنی هەڵاوسان دەبێتە تەنها چەرەسەرێکی رووکەش و جوانکاریی لە دراوی نیشتمانی، چونکە بە زمانێکی سادە هەڵاوسان دەردێکی ئابورییە و زیادبوونی سفرەکانی سەر دراو لە نیشانەکانی ئەو دەردەیە.
لەم روانگەیەوە بۆ زانینی ئەوەی ئایا سفرەکانی سەر دینار کێشەیەکی راستەقینەیە لە ئابوری یان تەنها گرفتێکی ژمێریارییە ؟
پشتبەست بە چەند ئاماژە و پێوەرێکی زانستی دوای ئەنجامدانی شیکارییەکی سادە بۆمان دەردەکەوێت کە لە ئێستادا عێراق پێویستی بەم پرۆسەیە نییە چونکە
پێوەری گەشەی پارە M2 و گەشەی کۆی بەرهەمی خۆماڵی GDP:
پشتبەست بە راپۆرتەکانی بانکی ناوەندی و سندوقی دراوی نێودەوڵەتی بڕی خستنەرووی پارە لە عێراق لە نێوان ساڵی 2003 (کە دینارە کۆنەکانی تێدا گۆڕدرا بۆ ئەم دینارەی ئێستا) تا کۆتایی ساڵی 2025 لە 14.75 تریلیۆن دینارەوە زیادیکردووە بۆ 189.56 تریلیۆن دینار، واتا بە رێژەی 12.9% پارە زیادیکردووە، لە بەرامبەردا گەشەی ئابوری (بەبەرهەمی نەوتەوە) بە نرخی بازاڕ و پێوەری GDP لە 29.59 تریلیۆن دینارەوە لە 2003 زیادیکردووە بۆ نزیکەی 344.7 تریلیۆن دینار لە 2025 ، واتا بە رێژەی 11.65% زیادیکردووە، واتا بە جیاوازی تەنها 0.50% کەمتر لە گەشەی خستنەڕووی پارە، ئەمەش بە واتای خستنەڕووی پارە لەو ماوەیە هاوتەریب و نزیک لە گەشەی ئابوری بووە و جیاوازییەکی زۆری نەبووە کە ببێتە هۆی لەدەستدانی بەهای دینار بەرامبەر بڕی خستنەڕووی شمەک و کاڵاکانی بازاڕ، واتا راستە لە عێراق بە ژمارە پارەی زیاتر بەکارهاتووە، بەڵام گەشەی پارە لە گەشەی ئابوری دانەبڕاوە.
خێرایی سوڕانەوە یان دەستاودەستکردنی دراو
بە ئەژمارکردنی رێژەی کۆی بەرهەمی خۆماڵی GDP بۆ M2 لە ماوەی نێوان 2003-2025 ناوەندی خێرایی سوڕانەوە یان دەستاودەستکردنی یەک دینار لە ئاڵوگۆڕی ساڵانە لە 2.01 جارەوە کەمیکردووە بۆ 1.82 جار.
رێژەی دیناری کاش بۆ کۆی خستنەڕووی پارە M2وبەرهەمی خۆماڵی GDP:
ساڵی 2003 وێڕای رووداو و گۆڕانکارییە سیاسی و ئابورییەکان بڕی دیناری کاش لە دەرەوی بانک واتا لە ئاڵوگۆڕی بازاڕ نزیکەی 9.11 تریلیۆن دینار بووە ( واتا 61.8% لەکۆی خستەڕووی پارە M2) کە دەکاتە رێژەی30.8% بۆ کۆی بەرهەمی خۆماڵی GDP، بەڵام لە ساڵی 2025 سەرەڕای زیادبوونی قەبارەی هەناردەی نەوت و گەشەی ئابوری و خستنەڕووی پارە و بەتایبەت بڕی دیناری کاش بۆ نزیکەی98.1 تریلیۆن دینار( واتا 51.73% لە کۆی خستنەڕووی پارەM2) رێژەی دیناری کاش بۆ GDP کەمیکردووە بۆ 28.4%، هەروەها رێژەی پارەی کاش لە دەرەوەی بانکەکان بۆ کۆی خستنەڕووی پارە M2 بە رێژەی 16.3% کەمیکردووە لە نێوان 2003 بۆ 2025 .
رێژەی هەڵاوسانی نرخەکان
ئەگەرچی ساڵی 2003 بەهۆی بارودۆخی سیاسی و ئابوری و بەتایبەت کاریگەريى گەمارۆی ئابوری 13 ساڵەی سەر عێراق رێژەی هەڵاوسان 35% بوو، بەڵام بەدرێژایی ساڵانی دواتر بانکی ناوەندی لەرێگەی ئامرازەکانی سیاسەتی نەختینە توانی کۆنترۆڵی هەڵاوسان بکات بە جۆرێک لە کۆتایی ساڵی 2025 رێژەکە تەنها 2.9% بوو.
ئەم پێوەرانە دووپاتی سەرنجەکانی پێشووماندەکەنەوە کە عێراق لە ئێستادا پێویستی بە گۆڕینی دینار و لابردنی سفرەکانی نییە، چونکە کێشەی دارایی و سیولەی کاش لای حکومەت لە کەمی پارە نییە، بەڵکو سستی جوڵەی پارەیە بەتایبەت لەو بەشەی لەدەرەوەی دامەزراوە بانکییەکانە، کە بۆتە هۆی:
1- سنووردارکردنی توانای قەرزکردنی حکومەت لە ناوخۆدا بۆ تەمویل و پرکردنەوەی کورتهێنانی بودجەی گشتی.
2- زیادبوونی فشارەکانی سەر نرخی ئاڵوگۆڕی دینار بەرامبەر دۆلار لە بازاڕی رەش یان موازی بە مەبەستی پاشەکەوت یان بازرگانی نافەرمی، ئەوەش بانکی ناوەندی ناچاردەکات بە فرۆشتنی زیاتری دۆلار بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ناجێگیری نرخی ئاڵوگۆڕی دۆلار.
3- لەکارکەوتنی میکانزمی چەند جارەی بانکی(المضاعف المصرفي) بەهۆی بە کاش هەڵگرتن و گلدانەوەی بەشی زۆری ئەو پارەیەی لە خەرجی بودجەی حکومەت بەدەستی دێت لە لای یەکە ئابورییەکان و تێکەڵ نەبوونەوەی بە سوڕی دارایی و چالاکی کەرتی بانکی سەرەنجام بێبەشبوونی کەرتی حکومەت و بانکەکان لە دووبارە بەگەڕخستنەوەی ئەو پارانە بە شێوەیەکی بەردەوام.
4- فراوانبوونی چالاکی ئابوری نافەرمی یان ئابوری سێبەر کە دەبێتە هۆکار بۆ کەمبوونەوەی داهاتی باج و رسوماتی خەزێنەی گشتی.
کەواتە بۆ چارەسەرکردنی کەمی سیولە و چالاکردنی چەند جارەی بانکی دەسەڵاتی نەختینە لە عێراق لەبری گۆڕینی دینار چی بکات و چۆن پارەی کاشی گلدراوە، هەڵگیراو و نووستوو بگێڕێتەوە بۆ ناو دامەزراوە بانکییەکان و سوڕی چالاکی دارایی؟
بۆ ئەم مەبەستە پێویستە:
1- پێشخستن و بەهێزکردنی متمانە بە کەرتی بانکی لە رێگەی کاراکردن و فراوانکردنی کاری دامەزراوەکانی دڵنیایی و گەرەنتیکردنی پاراستنی ئەسپاردە بانکییەکان و دڵنیاکردنەوەی هاوڵاتيیان بە پاراستن و گێڕانەوەی تەواوی پارەکانیان لە ئەژمارە بانکیەکانیان بەیاسا گەر بێتو بانکەکانیش دووچاری شکستی دارایی بێن.
2- فراوانکردن و گەشەپێدانی ئامراز و ئامێر و تۆڕەکانی مامەڵەی ئاڵوگۆڕی ئەلكترۆنی لە بازاڕ و ناوەندەکانی کڕین و فرۆشتن، ئەستۆپاکی باج، دەفعکردنی پارەی ئاو و کارەبا، مامەڵە گەورەکانی پەیوەست بە خانوبەرە، ئۆتۆمبێل، هتد، بۆ کەمکردنەوەی بەکارهێنانی پارەی کاش.
3- بەرزکردنەوەی نرخی سوود لەسەر ئەسپاردەی پاشەکەوتکردنی بانکیی و وەبەرهێنانی دارایی بە زیاتر لە رێژەی هەڵاوسان بەمەبەستی هاندانی پاشەکەوتکردن لە بانکەکان و کەمکردنەوەی گلدانەوە و هەڵگرتنی پارە لە ماڵەکان.
4- هاندان و کارئاسانیکردن بۆ هاوڵاتیيان و خاوەن پرۆژە بچوکەکان لە کردنەوە و بەدەستهێنانی ئەژمار و کارتی بانکی.