ڤیژن پرێس
رۆژ بە رۆژ ئەو بەروارە نزیک دەبێتەوە کە عەلی زەیدی بۆ گروپە چەکدارەکانی دیاریکردووە بۆ رادەستکردنی چەکەکانیان بە دەوڵەت و کۆتاییهێنان بە فرە مەرجەعی سەربازیی، ئاماژە سەرەتاییەکانی پرۆسەکە دەری دەخەن، تاقیکردنەوەکە قورسە و پێویستی بە چەند خولێک هەیە و بە یەکجار و یەک بڕیار کۆتایی نایات. وڵاتەکەشی خستووەتە بەردەم دووڕیانی سەقامگیری سەربازیی، یان دەستپێکردنەوەی گەڕێکی دیکەی ئاڵۆزی و پێکدادانی چەکداریی.
دۆسیەی کۆنترۆڵکردنی چەکی گروپە چەکدارەکانی دەرەوەی دەوڵەت یان "چەک تەنیا بە دەستی دەوڵەتەوە" چیتر تەنیا دروشمێکی سیاسی نییە، کە لە کاتی پێکهێنانی کابینەکان و بەرنامەی حکومەتەکاندا دووبارە بکرێتەوە؛ لە 2026 بووەتە یەکێک لە گرنگترین تاقیکردنەوەکانی دەسەڵاتی دەوڵەت.
حکومەت دەیەوێت چەک، فەرمان و بڕیاری جەنگ و ئاشتی لە یەک ناوەنددا کۆبکاتەوە، لە بەرانبەردا گرووپە چەکدارە بەهێزەکانی دەرەوەی دەوڵەت کە زۆرینەیان سەر بە ئێران دادەنرێن، هەڵوێستی یەکگرتوویان نییە؛ هەندێکیان ئامادەی رادەستکردنی چەکن و بەشێکیان رەتیدەکەنەوە و مەرجی قورس و مەحاڵیان بۆ دەوڵەت دیاریکردووە.
هەنگاوی گەورە لە دووی حوزەیرانی ئەمساڵ دەستیپێکرد، کاتێک گروپی عەسائیبی ئەهلی حەق و کەتائیبی ئیمام عەلی رایانگەیاند: دەست بە پرۆسەی رادەستکردنی چەکەکانیان و خستنە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی دەکەن.
عەسائیب لیژنەیەکی بۆ ژماردنی چەک، کەرەستە و هێزەکانی و هەماهەنگی لەگەڵ فەرماندەیی گشتی هێزە چەکدارەکان پێکهێنا، کەتائیبی ئیمام عەلییش رایگەیاند: کاتی بونیاتنانی دەوڵەتێکی بەهێز و خاوەن سەروەریی هاتووە، بەڵام لە پشت ئەم بڕیارانەوە پرۆسەیەکی زۆر گەورەتر هەیە و پێویستی بە دڵنیایی و گەرەنتی هەیە.
چەکدارەکان، پرسێکی نێودەوڵەتی
عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عێراق، دۆسیەی چەکی گروپە چەکدارەکانی دەرەوەی دەوڵەتی کردووەتە کاری لە پێشینەی حکومەتەکەی، لە گفتوگۆکانی بەغدا و واشنتۆنیشدا تەنیا باسی رادەستکردنی چەک نەکراوە، بەڵکو چەکدانان و هەڵوەشاندنەوەی تەواوی گرووپە چەکدارەکانی دەرەوەی دەوڵەت و رێگرییکردن لە بەکارهێنانی خاکی عێراق بۆ هەڕەشەکردن لە سەقامگیریی ناوچەکە گفتوگۆی لەسەر کراوە. ئەمەش لە بەیاننامەی هاوبەشی کۆبونەوەی نێوان عەلی زەیدی سەرۆک وەزیران و تۆم باراک نێردەی تایبەتی سەرۆک ئەمریکا بۆ عێراق بە روونی باسکراوە.
پێناسەی حکومەت بۆ پرۆسەکە، تەنها چەک نییە، بەڵکو دەیەوێت هیچ گروپێک نەتوانێت لە دەرەوەی بڕیاری دەوڵەت مووشەک یان درۆن بەکاربهێنێت، هێز بجوڵێنێت یان عێراق بکاتە بەشێک لە جەنگێکی هەرێمی و هێرش بکاتە سەر وڵاتانی دەورووبەر.
گرنگی ئەم پرسە زیاتر بوو، دوای ئەوەی ئاژانسی رۆیتەرز لە مانگی حوزەیرانی 2026، بە پشتبەستن بە هەشت سەرچاوەی عێراقی، بڵاویکردەوە، گرووپە چەکدارەکانی دەرەوەی کۆنترۆڵی دەوڵەت و ئەوانەی لەلایەن ئێرانەوە ئاراستە دەکرێن، لە باشووری عێراقەوە هێرشی درۆنییان بۆ سەر کوەیت، سعودیە و ئیمارات ئەنجامداوە. حکومەتی عێراق هێرشەکانی سەر سعودیە و ئیماراتی بە "کردەوەی تاوانکاریی" وەسفکرد و بەڵێنی لێکۆڵینەوە و پێکهێنانی لیژنەی بەدواداچوونی دا.
کێشەکە تەنیا چەک نییە
لە دۆسیەی گروپە چەکدارەکاندا، عێراق لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی قورسدایە و دۆسییەکە فرە رەهەندە، بەپێی روونکردنەوەی وەزارەتی بەرگریی عێراق، لیژنەیەکی تایبەت بۆ ئەم دۆسیەیە لە نوێنەرانی سەربازی و یاسایی لە وەزارەتەکانی بەرگری و ناوخۆ و دامەزراوە ئەمنییەکان پێکهێنراوە.
سەرچاوەکانی هەواڵ لەسەر زاری سەرچاوەیەکی باڵای سەربازییەوە بڵاویان کردەوە: پرۆسەی "گواستنەوە و تێکەڵکردن" ئاڵۆزە، چونکە تەنیا چەک ناگرێتەوە، بەڵکو چەکی قورس، کەرەستە، چەکدارەکان، مووچە، پلە و مافی چەکدارەکان سەرجەمیان بەشێکن لە دۆسییەکە و یەک پاکێجن.
پرسیاری سەرەکی ئەوەیە، ئەگەر چەکدارێک چەکەکەی رادەست بکات، چی بەسەر پلە، مووچە و داهاتووی خزمەتەکەیدا دێت؟ ئەگەر هێزەکە بخرێتە ناو دامەزراوە فەرمییەکانەوە، فەرمان لە کێ وەردەگرێت؟ ئەم پرسیارانە پرۆسەکە لە کۆکردنەوەی چەک دەگۆڕن بۆ پڕۆژەیەکی گەورەی رێکخستنەوەی سیستمی سەربازی و ئاسایشی لە عێراق.
چەک بەشێک لە سیاسەتی دەرەوە
دۆسیەکە تەنیا پرۆسەیەکی ناوخۆیی سەربازی و ئاسایشیی نییە، فوئاد حسێن، وەزیری دەرەوەی عێراق، لە چەندین دیدار و پەیوەندی دیپلۆماسیدا پرسەکەی لەگەڵ وڵاتان و ناوەندە نێودەوڵەتییەکان باسکردووە، وەک بەشێک لە سیاسەتێکی فراوانتری دەوڵەتیی و دیپلۆماسی.
لە گفتوگۆ لەگەڵ وەزیری دەرەوەی سعودیە، فوئاد حسێن، بە ووردی دۆسیەکەی خستووەتەڕوو، ریازیش پشتیوانیی خۆی بۆ پرۆسەکە دەربڕیوە و هەمان بابەت لە گفتوگۆکانی لەگەڵ بەرپرسانی ئوردن، میسر و کەنەدا باسکردووە.
چارەسەرێکی عێراقیانە
لە بەرانبەر فشارە دەرەکییەکاندا، هەڵوێستی سەرۆکایەتییەکانی عێراق زیاتر لەسەر شێوازی جێبەجێکردنی پرۆسەکە چڕبووەتەوە. هەڵوێستی عەلی زەیدی سەرۆک وەزیرانی عێراق روونە و رابەرایەتی پرۆسەکە دەکات.
نزار ئامێدی سەرۆکی کۆماری عێراق لە لێدوانێکی رۆژنامەوانیدا جەختی لەسەر پێویستی گفتوگۆ و لێکتێگەیشتن لەگەڵ گروپە چەکدارەکان کردووەتەوە و پێداگری کردووە کە دۆسییەی چەک تەنیا لە دەستی دەوڵەت، دەبێت لە رێگەی چارەسەرێکی نیشتمانی عێراقییەوە بێت.
ئەو لێدوانە وا دەخوێنرێتەوە، عێراق دەیەوێت چەکەکان لە یەک دەستدا کۆبکاتەوە، بەڵام نایەوێت پرۆسەکە لەناوخۆدا وەک جێبەجێکردنی فەرمانی واشنتۆن دەربکەوێت و پاساو نەداتە دەست گرووپەکان بۆ رادەستنەکردنی چەکەکانیان بە دەوڵەت وەک بەشێک لە جێبەجێکردنی مەرجەکانی واشنتۆن بۆ پشتیوانیی حکومەتی نوێی عێراق.
پەرلەمان و ترسی بەرکەوتن
هەیبەت حەلبووسی، سەرۆکی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق، لە هەڵوێستێکی نوێدا مەترسی خۆی نیشانداوە لەوەی، پرۆسەی چەککردنی گروپەکان، پێکدادانی چەکداریی لەگەڵ دەوڵەت لێبکەوێتەوە.
ئەوەش گەورەترین نیگەرانیی و مەترسیی لەسەر پرۆسەکە ئاشکرا دەکات، بەوەی دەوڵەت دەسەڵاتی خۆی بسەپێنێت، بەڵام ئەگەر ئەو هەوڵە بگاتە پێکدادانی چەکداریی، نا سەقامگیریی وڵاتی لێدەکەوێتەوە.
تەنیا بەڵێن بەس نییە
قسە و لێدوانی ئەمریکا لەسەر دۆسیەکە راستەوخۆ و راشکاوترە، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە حوزەیرانی 2026 رایگەیاند: چاوەڕوانی هەنگاوی خێران بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەو هۆکارانەی یارمەتیدەری ئێرانن بۆ درووستکردنی ناسەقامگیری لە عێراق، لەوانە سوپای پاسداران و گروپە چەکدارە عێراقییەکانی سەر بەو سوپایە.
بەرپرسێکی ئەمریکی لە حوزەیرانی 2026 لە لێدوانێیکدا بۆ ئاژانسی رۆیتەرز ئاماژەی بەوەکردبوو، واشنتۆن پرۆسەی چەکدانان لە ئەنجامدانی کردەیی پرۆسەکەدا دەبینێتەوە نەک بە تەنیا بەیاننامە و بەڵێن.
ئەم فشارە لە کاتێکدایە، کەتائیبی حزبوڵڵا، بزوتنەوەی نوجەبا و ژمارەیەک گروپی دیکە هێشتا ئامادەی چوونە ژێرباری بڕیاری حکومەت نیین، لە کاتێکدا عەسائیبی ئەهلی حەق و کەتائیبی ئیمام عەلی هەرزوو چوونە ژێر باری بڕیارەکەوە.
چەک یان بڕیاری بەکارهێنانی چەک؟
چاودێرە سیاسیی و سەربازییەکان، لەسەر قسەیەک کۆکن، "سەرکەوتنی ئەم پرۆسەیە بە ژمارەی چەک و مووشەکی کۆکراوە ناپێورێت"، بەڵکو لەسەر بڕیار و فەرماندەیی چەکدارەکان وەستاوە.
حەشدی شەعبی، لە رووکەشدا بەشێکە لە دامەزراوە سەربازییە فەرمییەکانی عێراق، بەڵام لە ژمارەیەک گروپی چەکداری جیاواز و خاوەن مەرجەعی جیاواز پێکهاتووە، کێشە و پرسیاری سەرەکیی ئەوەیە، ئایا هەموو ئەو هێزانە یەک مەرجەعی سەربازیی و فەرماندەییان هەیە و فەرمان تەنیا لە فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکان وەردەگرن، یان مەرجەعی بڕیاری سیاسی و سەربازیی هاوتەریبی خۆیان هەیە و بەردەوام دەبێت؟
تاقیکردنەوەی راستەقینەی حکومەتی عێراق ئەوە نییە، چەند هەزار پارچە چەکی رادەست دەکرێت، بەڵکو ئەوەیە کە دوای تەواوبوونی پرۆسەکە، کێ مافی بڕیاردان لەسەر بەکارهێنانی چەکی هەیە لەعێراق؟
ئەگەر وەڵامەکە "دەوڵەت" بێت، ئەوا عێراق یەکێک لە گەورەترین هەنگاوەکانی دوای 2003 بەرەو سەروەری دامەزراوەیی دەنێت، بەڵام ئەگەر چەکەکان تەنیا ناو و شوێنیان بگۆڕن و مەرجەع و خاوەن بڕیاری هاوتەریبیان بمێنێتەوە، ئەوا "تەنیا چەک بە دەستی دەوڵەت" لە پڕۆژەی گۆڕینی هاوکێشەی دەسەڵاتەوە دەبێتە گۆڕینی شێوەی هاوکێشەکە. عێراق دەبێتە دەوڵەتێک کە یەک هێزی چەکداریی هەیە، یان دەبێتە دەوڵەتێک هێزی چەکداری جیاوازی هەیە، بەڵام لە ژێر ناو و فەرماندەیی جیاوازدا.