دۆسیەی گەندەڵی لە عێراقی دوای ساڵی ٢٠٠٣، بەردەوام گفتوگۆی لەسەر کراوە و پرسى بهردهوامى وڵاتهكه بووه، بەهەدەردانی سامانی گشتی و خراپبەکارهێنانی دەسەڵات لەلایەن حيزبە سیاسیيهکانەوە، دەنگدانەوەی زۆری هەبووە، ئێستاش ئاشکرابوونی دۆسیەکانی گەندەڵی و بەهەدەردانی دەیان ملیار دینار شەقامی عێراقی هەژاندووە.
نوێترین ئاشكرابوونی دۆسیەی گەندەڵی دەستگیرکردنی (عەدنان ئهلجومهيلى) بریکاری پێشووی وهزيرى نەوتی عێراقە، کە لەئێستادا لێکۆڵینەوەی لەگەڵدا دەکرێت، لە ناو ماڵەکەیدا دەستبەسەر بڕێکی زۆر پارهی نەختینە و چەکدا گیرا، هاوکات ئەنجومەنی دادوەری عێراق دەڵیت: خاوەنی زیاتر لە ٤٠ خانوو و موڵکە لە پارێزگاکانی بەغدا، سەڵاحەدین و هەولێر، بە نایاسایی و بە سوودوەرگرتن لە پێگە حکومییەکەی ئەو کارانەی ئەنجامداوە.
کابینەی تازە و دژایەتی گەندەڵی
عەلی زەیدی تەمەنی حکومەتەکەی کەمترە لە یەک مانگ، دەستی بۆ کۆمەڵێک فایلی هەستیار و مەترسیدار بردووە، لەوانە رادەستکردنهوهی چەکی گرووپەکان بە دەوڵەت، دژایەتیکردنی گەندەڵی، لێپرسینەوە لە گەندەڵکاران و دووبارە هەڵسەگاندنەوەی بەرپرس و بەرێوەبەرە گشتییەکان. بۆیە لەم ماوە کەمەدا توانیویەتی چەندین دۆسیەی گەندەڵی گەورە ئاشکرا بکات.
ئەگەر چی بە چاوی گومان لە هەنگاوەکانی سەرۆکوەزیرانە نوێیەکەی عێراق دەڕواندرێت، بۆ دژایەتی و رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی، زیاتر وەکو نمایشکردنێکی سیاسی دەردەکەوێت، کۆمەڵێک بەرپرس و دەسەڵاتداری پێشوو لە وەزارەتە جیاوازەکان، دۆسیەی گەندەڵییان رووبەڕووی یاسا و دەستەی دهستپاكى کراوەتەوە، بەڵام ئەمە بەو مانایا نایەت کە عەلی زەیدی لە داهاتوودا سەرۆکوەزیرانێکی دەستپاک دەبێت و لەگەندەڵییەوە تێوهناگلێت.
ئەزموونی سەرۆکوەزیرانەکانی پێشوو
لەدوای ساڵی ٢٠١٤ بەدواوە بابەتی دژایەتی گەندەڵی و دەستگیرکردنی بەرپرسانی باڵای عێراق لە حاڵەتەوە بوو بە دیاردە، بەجۆرێک هەر سەرۆکوەزیرانێک دهسهڵاتى دهگرته دهست، وەک نیشاندانی جیاوازی لە بەرپرسانی پێش خۆى، کۆمەڵێک دۆسیەی گەندەڵی ئاشکرا دەکرد و لێپرسینەوەی له دۆسيهكه دەکرد.
ئەگەرچی بەشێک لەو ئاشکراکردنی دۆسیە گەندەڵییانە بۆ ناکۆکی و ململانێ سیاسییەکانی نێوان، حيزب و گروپ و میلشیا جیاوازەکان دەگەڕێتەوە، ئەگەر نا چۆن دەکرێت بریکارێکی وەزیر بتوانێت سەدان ملیار دینار گەندەڵی ئەنجام بدات بێئەوەی سەروو خۆی ئاگادار بێت. و پرسیارەکەش ئەوەیە بۆ راستەوخۆی دوای پێکهێنانی کابینەی نوێ ئەو دۆسیانە ئاشکرا دەکرێن ؟
دزی سەدە و نور زوهێر
ناکرێت باسی دۆسیە گەندەڵی بکەین بێ ئەوەی ناوی (نور زوهێر) نەهێنین، وەکو بابەتێکی هەستیار و گرنگ، کە لە ناو میدیای عێراقی و بیانی بە دزی سەدە ناوی دەرکرد، ئەگەر گەندەڵيیەکانی ئێستا بڕی پارەکەی سەدان ملیار دینار بێت، دزی سەدە لە تریلیۆن دیناردا بوو. تا ئەم ساتە وەختەش ئەو بازرگانە بە ئازادنە کاری بازرگانی دەکات و نوێترین دەرکەوتنی لە وهرزى حەجی ئەمساڵ بوو بە فرۆکەی تایبەتی خۆی (ههندێك له لايهنهكان ئاماژه بۆ ئهوهدهكهن كه وێنهكه زيرهكى دهستكرده و راستيى نييه) ئەمەش ئەو پرسیارە دووبارە دەکاتەوە، ئایا ئاشکراکردنی دۆسیەکانی گەندەڵی حساباتی سیاسیان لەپشتە؟ یاخود نییەتی بنبڕکردنی گەندەڵی هەیە لەعێراقدا.
عێراق لە کوێی جیهاندايه لە گەندەڵیدا؟
چەندین رێکخراوی جیهانی کار لەسەر پۆلێنکردنی وڵاتان دەکەن، لەڕووی خۆشگوزەرانی، گەندەڵی، خراپبەکارهێنانی دەسەڵات، ئابووری بەهێز،عێراق بەردەوام لە ریزبەندییەکاندا لە پێشینەی ئەو وڵاتانەیە زۆرترین گەندەڵییان تیا ئەنجام دەدرێت.
رێکخراوی شەفافیەتی جیهانی نوێترین راپۆرتی ساڵی ٢٠٢٥ ی ئاماژە بۆ ئەوە دەکات، عێراق لە کۆی ١٨٢ وڵات لە پلەی ١٣٦ هەمین گەندەڵترین وڵاتانی جیهاندایە.ئەمەش ئەو راستییە ئاشکرا دەکات هەوڵەکانی سەرۆکوەزیرانەکانی پێشوو نەیانتوانیوە گەندەڵی لە عێراق کەمبکەنەوە، بەردەوام لە عێراق لەماوەی ٢٣ ساڵی رابردوودا ئامارەکان هاوشێوە بوون و عێراق لە ریزبەندی گەندەڵترین وڵاتانی جیهاندایە.
گومان لەهەنگاوەکانی زەیدی
پاش ئەم هەنگاوانەی ئەمدواییەی عەلی زەیدی و دەستگیرکردنی بەرپرسانی گەندەڵ، دوو بۆچوونی جیاواز لەوبارەیەوە هەیە، بەشێکی دەستخۆشی دەکات و بەهەنگاوی گرنگ و پێوستی دەزانن، ئومێدیان هەیە ئەم سەرۆکوەزیرانە گەنجە بتوانێت عێراق لە چنگ مافیاکانی سپیکردنەوەی پارە و قاچاغی نەوت و گەندەڵی قوتار بکات.
له ههمانكاتدا بەشێکی دیکە بە گومانەوە لەهەنگاوەکان دەڕوانن، ئەو پرسیارە دەوروژێنن، ئایا زەیدی دەیەوێت پەیام بنێرێت بۆ نەیارەکانی کە ئەو دەستکراوەیە و دەتوانێت هەر کەسی بوێت دەستگیری بکات، یاخود جێگۆرکێکردنی بەرپرسانی گەندەڵی نوێیە و گەندەڵە کۆنەکان رۆڵی خۆیان تەواو کرد؟ بۆیە ئەو پرسیارە بە کراوەیی ماوەتەوە.
لەو بارەیەوە د. ئاریان رەئوف مامۆستای زانکۆ، وتارێکی بڵاوکردووەتەوە بە ناونیشانی (پاکتاوی سیاسی بەبەرگی دژە گەندەڵی) ئاماژە بۆ ئەوە دەکات، "ئەمە زیاتر نمایشێکی سیاسیە سیمبوليیە، گەندەڵی لەناو ناچێت، بەڵکو تەنها نەخشەی دەسکەلابوون و دڵسۆزی دەگۆڕێت؛ واتە گەندەڵکارانی نەیار لادەبرێن تاوەکو شوێن بۆ گەندەڵکارانی نوێ یان وەفادارەکان بکرێتەوە".
ئەو مامۆستایەی زانکۆ لەبەشێکی دیکەی وتارەکەیدا باس لەوە دەکات " کاتێک چاکسازی تەنها لە کارەکتەرەکاندا قەتیس دەکرێت، ئەوا گەندەڵی نەک هەر کەمنابێتەوە، بەڵکو چەسپاوتر دەبێت و تەنها خاوەندارێتییەکەی دەگۆڕێت و لە دەستی نەیارەکانەوە دەگوازرێتەوە بۆ دەستی لایەنگرانی سەرۆکوەزیران نوێ و تەنها ئەو کەسانە دەتوانن تێیدا بەردەوام بن کە لە بازنەی وەفاداریی سەرۆک وەزیراندان".
سەرەکیترین دۆسیەکانی گەندەڵی
بەو پێیەی عێراق وڵاتێکە خاوەن وزە و سامانی سروشتی زۆرى وەک نەوت و گاز جۆرەکانی دیکەی سامانی سروشتييه، بەشێکی زۆری گەندەڵی و بەهەدەردانی سامانی گشتی وڵات لەکەرتی نەوتدایە، دواهەمین دۆسیەی گەندەڵیش کە شەقامی عێراقی ورژاندووە، لەهەمان بواردایە .
دۆسیەی نەوت
گرێبەستەکان
پدڕۆژەکانی وەبەرهێنان
دۆسیەی سەربازی و چەک
ڕێگاوبان
پەیوەندییەکان و فرۆکەخانەکان
خاڵە سنورییەکان
کەرتی دامەزراندنی حکومی
کەرتی دەرمان و پزیشکی
ئەم بوارانەی سەرەوە زۆرترین گەندەڵییان تیادا ئەنجامدراوە، بەجۆرێک لەکاتی دابەشکردنی پۆستە باڵاکانی حکومەتدا ئەو وەزارەتانەی بە وەزارەتی (سیادی) ناو دەبرێن، کێبڕکێی زۆری لەسەرە بۆ ئەوەی وەربگیرێن، ئەمەش لەبەرئەوەی زۆرترین داهات و دەستکەوتی ماددی تیادایە بۆ ئەو لایەنە سیاسی ئەو وەزارەتەی بۆ دەبێت.
مەزهەر محهمهد ساڵح، راوێژکاری ئابوری سەرۆکوەزیرانی عێراق بۆ ئاژانسی (واع) ئاژانسی فەرمی هەواڵی عێراق رایگەیاند" ئەم هەنگاوانە بەهەماهەنگی نێوان لایەنی چاودێر و جێبەجێکردن بەڕێوەدەچێت و گرنگی زۆری هەیە، هاوکاری عێراق دەکات لە داهاتوودا لەڕووی ئابورییەوە سەقامگیر بێت.
ئەو راوێژکارە ئابوریيە باس لەوە دەکات، مەبەست لەم رێککارانە، بەرزکردنەوەی ئاستی خزمەتگوازری حکومی و گشتی، زیادکردنی داهاتی نانەوتی و داهاتی ناوخۆ. کەمکردنەوەی بەهەداردان و زیادکردنی هەلی وەبەرهێنانە لە عێراقدا. بۆیە بەهەموو شێوەیەک دەبێت پشتیوانی لە هەنگاوەکان بکرێت.
لهماوەی زیاتر لە دوو دەیەی رابردوودا، گەندەڵی لە عێراق لە دیاردەیەکی ئیداريى و دارایی سادەوە گۆڕاوە بۆ سیستەمێکی تەواو کە لە زۆربەی دامەزراوە و دەزگا حکومییەکاندا ڕەگی داکوتاوە و بووەتە یەکێک لە گەورەترین بەربەستەکان لە بەردەم دروستکردنی وڵاتێکی بەهێز، دابینکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان و بەهێزکردنی سەقامگیری سیاسی و ئابووری.
سەرەڕای ئەوەی حکومەتەکانی عێراق لە دوای ساڵی 2003ەوە سەدان ملیار دۆلاریان لە بوارە جیاوازەکاندا خەرج کردووە، بەڵام وڵات هێشتا بەردەوامە لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ قەیرانە جیاوازەکانی هاوشێوەی کارەبا، تەندروستی، پەروەردە و ڕێگاوبانەکان. لە هەمانکاتدا، بەردەوام دروشمی دژایەتی گەندەڵی بەرز دەکرێتەوە.
چەندین ژمارەی جیاواز لە میدیا جیهانییەکاندا باسی لێوە دەکرێت لە ماوەی ٢٣ ساڵی رابردووی عێراقی نوێ لە گەندەڵیدا بەهەدر دراوە و بەشێکی ئەو پارانەش لە بازارەکانی دەرەوه سپیکراونەتەوە، ٣٠٠ ملیار دۆلار یەکێکە لەو ژمارانەی بەشی زۆری میدیا جیهانییەکان ئاماژەی بۆ دەکەن، وێڕای ئەوەش گەندەڵی تا ئێستا بەردەوامی هەیە.