لەکاتێکدا حکومەتی عێراق هەوڵەکانی بۆ کۆکردنەوەی چەک لە دەستی دەوڵەت چڕتر کردووەتەوە، دۆسیەی چەکداماڵینی گرووپەکان بووەتە یەکێک لە گەرمترین بابەتە سیاسی و ئەمنییەکانی وڵات. لە بەرامبەردا، هەندێک لە گرووپە چەکدارەکان ئەم هەنگاوە بە هەڕەشە بۆ "بەرەی مقاوەمە" دەزانن و هۆشداری دەدەن کە هەر هەوڵێک بۆ داماڵینی چەکەکانیان دەبێتە هۆی شکستی حکومەت، لەلایەکی دیکەوە بەرپرسانی حکومەت و هەندێک لە لایەنە سیاسییەکان جەخت لەوە دەکەنەوە ئەگەر گروپە چەکدارەکان رازی نەبن چەک رادەست بکەن، گوشارە ئابوورییەکانی سەر حکومەت زیاد دەکات.
دۆسیەی مانەوەی چەک تەنها لە دەستی دەوڵەت جارێکی دیکە دەبێتەوە پرسی رۆژ، فوئاد حسێن، وەزیری دەرەوەی عێراق، ئاشکرای دەکات واشنتۆن بە شێوەیەکی روون پێداگريى لەسەر داماڵینی چەکی گرووپەکان دەکات. بە وتەی ئەو؛ ئەمریکا ئەو چەکانە وەک هەڕەشەیەک بۆ بەرژەوەندییەکانی خۆی و هاوپەیمانەکانی لە ناوچەکە دەبینێت و مەرجێکی روونی بۆ بەغدا داناوە؛ ئەگەر حکومەتی عێراق نەتوانێت ئەم دۆسیەیە چارەسەر بکات، مامەڵەی واشنتۆن لەگەڵ بەغدا دەگۆڕێت و لەو کاتەدا کارەسات لە عێراق روو دەدات.
ئەم هەنگاوانە لەکاتێکدایە لەسەروبەندی پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەتی عێراق بە سەرۆکایەتی عەلی زیدی، کۆمەڵێک فایلی گرنگ دیاریکران، کە بەزویی کاریان لەسەر بکرێت، یەکێک لەو دۆسیانە گروپە چەکدارەکان بوو. بۆیە دەستبردن بۆ ئەم پرسە هەستیارە بەم خێراییە کاردانەوەی جیاوازی لێکەوتوهتەوە.
گروپە چەکدارەکان و حکومەت
پێشوتر لە سەردەمی کابیەنەکانی سودانی و کازمی چەند جارێک ئەم پرسە وروژێندرا، بەڵام هیچ کام لە سەرۆکوەزیرانەکانی پێشوو نەیانتوانی ئەم بڕیارە قورسە لەواقیعدا جێبەجێبكەن، بەڵام کاتێک ئەمریکا بە ڤیتۆیەک رێگرييکرد لەوەی مالیکی ببێتەوە سەرۆکوەزیران، و جەنگی ئێران و ئیسرائیل و گۆرانکارییەکانی ناوچەکە، وایکرد بەزویی بڕیاری رادەستکردنی چەکی گرووپە چەکدارەکان بە دەوڵەت بچێتە بواری جێبەجێکردنەوە.
ئەم بۆچوونە بە توندی لەلایەن هەندێک لە گرووپە چەکدارەکانەوە رەتدەکرێتەوە. کازم فەرتوسی، وتەبێژی کەتایبی سەیدولشوهەدا، لە وەڵامدا ئامۆژگاريى حکومەت دەکات کە واز لە هەوڵی داماڵینی چەکی گرووپەکان بهێنێت، چونکە ئەم هەنگاوە، حکومەت تووشی شکستی سیاسی و شەرمەزاری دەکات و لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی رووخانی حکومەت.
وەزیری دەرەوەی عێراق لە هەمانکاتدا ئاماژەی بەوە کرد کە عەلی زەیدی، سەرۆکوەزیران، خۆی بە شێوهيهكى كهسيى دانوستان لەگەڵ هێزە چەکدارەکان دەکات و هەوڵدەدات رێگەچارەیەکی ئارام و سیاسی بۆ ئەم دۆسیە هەستیارە بدۆزێتەوە. لە هەمانکاتدا جەختی کردەوە کە داماڵینی چەک پێویستی بە پلانێکی ورد، وادەی زەمەنی، لێکگەیشتنێکی ناوخۆیی و هەرێمایەتی هەیە.
فوئاد حسێن، ئەو پرسیارە دەکات کە چۆن دەکرێت هێزێک لە حکومەت بەشدار بێت، وەزیر و نوێنەری هەبێت، بەڵام لە هەمانکاتدا خاوەنی چەکی سەربەخۆ بێت لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمییەکانی دەوڵەت؟ بە بۆچوونی ئەو، گرووپهكان دەبێت خۆيان یەکلایی بکەنەوە کە سەر بە عێراقن یان سەربە بەرەیەکی هەرێمایەتین. ئەگەر خۆیان بە بەشێک لە "بەرەی مقاوەمە" دەزانن، ئەوا پەیوەندییەکەیان بە عێراقەوە سنووردار دەبێت؛ ئەگەر خۆیان بە هێزی نیشتمانی عێراق دەزانن، ئەوا پێویستە لە چوارچێوەی دەوڵەتدا کار بکەن.
پۆلێنبەندی گروپە چەکدارەکان
(جیش المهدی) ناوی گروپێکی چەکداری شیعەی ناسراوە لە عێراق، لەساڵانی ٢٠٠٣ بە دواوە ئەم هێزە دژایەتی هێزەکانی ئەمریکای لە عێراق دەکرد، دواتر لەهەناوی ئهم گروپهوه چەندین گروپ و هێز و میلیشیای دیکە جیابوونەوە و دروستبووون. ئهو گروپه كه ئێستا به (سرایا السلام) ناسراون، ئەو هێزە بوو کە موقتەدا سەدر بە فەرميى رایگەیاند چەک رادەستی دەوڵەت دەکەن و لە پارێزگای دیالە چەکەکانیان رادەستی هێزەکانی سوپای عێراق کرد.
دوای سرایا السلام (عصائب اهل الحق) کە بە گروپێکی توند و نزیک لە ئێران هەژمار دەکرێت، بە فەرمی نوێنەرەکانیان لەگەڵ سەرۆکی حکومەتی عێراق کۆبونەوە و ئامادەبوون چەکەکانیان رادەستی دەوڵەت بکەن، ئەم هێزە وێڕای ئەوەی دژایەتی توندی ئەمریکا دەکات و نزیکە لە ئێران، بەڵام بەهۆی گۆڕانکارییەکانی ئەم دواییانه و وەرگرتنی پۆستی باڵا، نەرمییان نواندوە و پرۆسەی رادەستکردنی چەکیان دەستپێکردووە.
قەیس خەزعەلی، کە سەرۆکایەتی باڵی سیاسی و سەربازی عەسائيب دەکات، پێشوتر لە (جیش المهدی) و هاوشانی موقتەدا سەدر کاری کردبوو، بەڵام ناکۆکيى زۆر لەنێوان ئەو دوو سەرکردەیە بوونی هەیە، ئەوەی جێگای تێڕامانە لە بڕیاری رادەستکردنی چەک بە دەوڵەت هەردوو گرووپ و سەرکردەکە یەک بڕیاری هاوبەشیان هەیە، ئەویش پابەندبوونە بە مانەوەی چەک تەنها لە دەستی دەوڵەتدا.
ئەو گروپانەی رەتی دەکەنەوە چەک رادەست بکەن
بزوتنەوەی نوجەبا
کتائب سید الشهداء
سرایا اولیاء الدم
ئەو گروپانەی چەک رادەست دەکەن
سرایا السلام
عصائب أهل الحق
رێکخراوی بەدر
گروپەکانی نزیک لە مالیکی
دوای لێدوانی سەرۆکی حکومەت بۆ رادەستکردنی چەکی سەرجەم گروپە چەکدارەکان، بەشێک لەو گروپانە بەفەرمی دژی بڕیارەکە وەستانەوە، لەو بارەیەوە كازم فەرتوسی، سەرکردەی یەکێک لەو گرپانەی رەتیدەکەنەوە چەک رادەست بکەن، جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە ئەم گرووپانە بوون کە لە کاتی هێرشی داعشدا بەرگرییان لە عێراق کرد، لە کاتێکدا هێزە ئەمنییە فەرمییەکان تووشی داڕمان بوون. بە بۆچوونی ئەو، چەکی ئەم گرووپانە بەشێکە لە "شکۆ و سەروەری نیشتمان" و نابێت بە هەمان چاو لەگەڵ چەکی نایاسایی سەیر بکرێت.
ئەو هەروەها رەخنە لەو بۆچوونە دەگرێت کە دەڵێت: ئەمریکا لە عێراق دەکشێتەوە. راشیدەگەیەنێت، هەر کشانەوەیەکی پێشوو بەهۆی فشاری هێزەکانی مقاوەمەوە بووە، نەک بەهۆی رێککەوتنە سیاسییەکان.
فەرتوسی، وتەبێژی (کتائب سید الشهداء) یەکێکە لەو گروپانەی رەتیدەکاتەوە چەک رادستی دەوڵەت بکەن و لەرۆژانی رابردوشدا نارەزایەتی خۆیان بە خۆپیشاندانێک دەبڕی کە زیاتر لە نمایشێکی هێزەکانی ئەو گروپە دەچوو، داواش دەکەن ئەو بڕیارە هێزەکانی پێشمەرگەش بگرێتەوە و ئەوانیش بێنە ژێر چەتری هێزەکانی حکومەتی عێراقەوە.
لەلایەکی دیکەوە هەندێک لە هێزەکان هەڵوێستی ئەرێنیان نیشانداوە. رەوتی نیشتمانی شیعە، بزوتنەوەی عەسائیبی ئەهلی حەق و کەتیبەکانی ئیمام عەلی دەستخۆشییان لێکراوە بۆ وەڵامدانەوەی بانگەوازی مەرجەعیەتی باڵای ئاینی و نیشاندانی ئامادەیی بۆ پابەندبوون بە بڕیاری دەوڵەت و رادەستکردنی چەکەکانیان.
هەنگاوەکانی حکومەت و جێبەکردنی بڕیارەکە
حکومەت هەنگاوی فەرمی بۆ جێبەجێکردنی پرۆژەی کۆنترۆڵکردنی چەک تەنها لەدەستی دەوڵەت هەڵگرتووە. سەباح نوعمان، وتەبێژی فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکان، رایگەیاندووە؛ لیژنەیەکی تایبەت بە فەرمانی فەرماندەی گشتی پێکهاتووە و دەستی بە کاركردن کردووە بۆ کۆکردنەوە و گهڕاندنهوهى چەک بۆ دەستی دەوڵەت.
بەڵام سەرکەوتنی ئەم پرۆسەیە تەنها بە چەند گرووپێک سنووردار نابێت، چونکە هێشتا هەندێک لە هێزە کاریگەرەکان هەڵوێستی تەواو روونیان نەخستووەتەڕوو یان بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ نارەزایەتییان دەرنهبڕیوە، بۆیە کاتی زۆری پێویستە بۆئەوەی بڕیار بدرێت کە پرۆسەکە سەرکەوتنی بەدەستهێناوە، یاخود رووبەڕووی شکست دەبێتەوە.
ئەو دۆسیەیە تەنها رەهەندێکی ئاسایشی نییە، بەڵکو رەهەندێکی ئابووریشی هەیە. فوئاد حوسێن هۆشداری ئەوە دەدات کە دۆخی دارایی عێراق نالەبارە و بانکی ناوەندی ناچار بووە (25) تریلیۆن دینار چاپ بکات. بە وتەی ناوبراو، بەردەوامبوونی ئەم سیاسەتە مەترسی هەڵاوسان و لاوازی زیاتری ئابووری لەگەڵ خۆی دەهێنێت.
وەزیری دەرەوە هەروەها ئاماژەی بۆ ئهوه کردووە کە ئەگەر شەڕ و ئاڵۆزییە هەرێمایەتییەکان تا کۆتایی ساڵ بەردەوام بن، عێراق دووچاری کێشەی دارایی گەورە دەبێت، چونکە داهاتەکانی وڵات لە ژێر گوشاردان و حکومەت پەنای بۆ یەدەگی دارایی بردووە.
حەسەن فەدعەم، سەرکردەیەک لە رەوتی حیکمە، ئەو تێڕوانینە رەتدەکاتەوە کە حکومەت لە بەردەم داڕمانێکی دارایی دابێت. وەزارەتی دارایی کاتێک دەستی بە کار کردووە نزیکەی 1.5 تریلیۆن دیناری لە یەدەگهکەیدا هەبووە، هەرچەندە دان بەوەدا دەنێت کە حکومەت لە بەردەم ئاڵنگارییەکانی دابینکردنی مووچە و کەمی نەختینەدا وەستاوە.
لە هەرێمی کوردستانیش، بابەتی چەک و پێشمەرگە بەشێک لە مشتومڕەکەيه. هەندێک دەنگ لێرە و لەوێ باس لەوە دەکەن کە هێزهكانى پێشمەرگەش دەبێت تەواو لە ژێر فەرمانی حکومەتی فیدراڵیدا بێت. بەڵام مەسعود بارزانی، سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان، لە پەیامێکیدا وەڵامی ئەو بۆچوونانەی داوەتەوە.
بارزانی جەختیکردەوە کە پێشمەرگە تەنها هێزێکی سەربازی نییە، بەڵکو بەشێکی دانەبڕاوە لە مێژوو و خەباتی گەلی کوردستان. بە وتەی ئەو، "چەکی پێشمەرگە تەنیا پارچە ئاسن و جبەخانە نییە، بەڵکو مێژوو، فیداکاری، کەرامەت و بیروباوەڕیەتی."
ئەم پرسە پێشوتریش چەندین جار باسی لێوە کراوە کە ئایا پێشمەرگە لەڕووی دەستورییەوە چ فۆرم و شێوازێکی هەیە، ئایا ماف و شایستە داراییەکانی هاوشێوەی سوپای عێراقە یاخود نا، لە دەستوری عێراق لە مادەی ١٢١ باس لە بوونی هێزەکانی پێشمەرگە کراوە بەڵام لەژێر فۆرم و ناوێکی دیکەدا، بۆیە ناکرێت هاوشێوەی گرووپە چەکدارەکانی دەرەوەی دەوڵەت مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت.
ئەم هەڵوێستە جیاوازیی تێڕوانینی بەغدا و هەولێر بۆ دۆسیەی چەک نیشاندەدات. لەکاتێکدا حکومەتی فیدراڵی باس لە کۆنترۆڵی چەک لە دەستی دەوڵەت دەکات، هەرێمی کوردستان هێزەکانی پێشمەرگە بە دامەزراوەیەکی یاسایی و دەستوریی دادەنێت کە پێگەکەی لە دەستووری عێراقدا دیاریکراوە.
عێراق لە بەردەم یەکێک لە هەستیارترین دۆسیەکانی دوای شەڕی داعش وەستاوە. لەلایەک، گوشاری ئەمریکی و نێودەوڵەتی بۆ سنووردارکردنی چەک لە دەرەوەی دەوڵەت هەیە؛ لە لایەکی دیکەوە، گرووپە چەکدارەکان خۆیان بەشێک لە سیستەمی سیاسی و ئاسایشی وڵات دەزانن و هەندێکیان داماڵینی چەک بە هەڕەشە بۆ بوونی خۆیان دەبینن.
لە نێوان ئەم دوو رەوتەدا، حکومەتی عێراق هەوڵدەدات رێگەیەک بدۆزێتەوە کە هەم داواکارییەکانی دەوڵەت جێبەجێ بکات و هەم رووبەڕووی ململانێ ناوخۆییەکان نەبێتەوە. سەرکەوتن یان شکستی ئەم پرۆسەیە دەتوانێت نەک تەنها داهاتووی ئاسایشی وڵات، بەڵکو ئاراستەی ئابووری و پەیوەندییە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەکانی عێراقیش دیاری بکات.
ئوسامە نوجەیفی، سەرۆکی پێشووتری ئهنجومهنى نوێنهرانى عێراق کە سەرکردیەکی دیاری رەوتی سوننەکانە لە عێراق لەوبارەیە دەڵێت، بۆ دەبێت ئێمە سوپاسی گروپە چەکدارەکان بکەین لەبەرامبەر پابەندبوونیان بەبڕیارێکی حکومەت، لەکاتێکدا ئەو گروپانە لە ناوچە سوننەنشینەکان چەندین پێشێلکاریی و گەندەڵییان ئەنجامداوە.
ئەم وتانە لەکاتێکدا لە دوای ساڵی ٢٠١٤ و هاتنی داعشەوە ناوچە سوننەنشینەکان لە پارێزگاکانی دیالە و موسڵ و ئەنبار و کەرکوک، پاش پاککردنەوەیان لە داعش، لەلایەن گروپە چەکدارەکانی حەشدی شەعبیەوە بەرێوە دەبرێن. ئەمەش نیگەرانی زۆريى لایەنی سوننی لێکەوتۆتەوه و دەڵێن، بۆ دەبێت ناوچە سوننهنشینەکان لەلایەن حەشدی شەعبیەوە کۆنترڵ کرابێت؟ بۆیە ئەم بڕیارە گۆرانکاريى لە باڵانسی هێز لەو ناوچانەش دروستدەکات لەئەگەری کشانەوەی هێزەکان لەو ناوچانە، بەزویی دەبێت پڕبکرێنەوە بۆ ئەوەی بۆشایی ئەمنی دروستنەبێت.
ئەگەر پرۆسەکە شکست بهێنێت
عێراق وڵاتێکی ئاڵۆزە لەڕووی دابەشبونی پێکهاتەیی و سنوری جوگرافی و سیاسی و مەزهەبی، بۆیە بڕیارێکی لەو شێوەیە هەستیار بەبێ رەچاوکردنی سەرجەم لایەنەکانی دەکرێت کاردانەوەی جیاوازی لێبکەوێتەوە، بەتایبەت بەشێکی زۆری ئەو گروپانەی چەک رادەستدەکەن لەلایەن ئێرانەوە هاوکاری کراون و بڕیاری چەکداماڵینش ئەمریکای لەپشتە، دەبێت ئەو وردەکاریيه سیاسییانه خوێندنەوەی تەواوەتی بۆ بکرێت.
بەرئەنجامی لێدوانی فەرمی ئەو سەرکردە و سیاسیانەی ئاگاداری پشتەوەی روداوەکانن، ئەو راستییە دەردەکەوێت عێراق ناچارە بەزوویی گروپە چەکدارەکان بێدەنگ بکات و لەریزی سوپای عێراق جێیان بکاتەوە، لە بەرامبەردا مەترسيى ئەوە دروست دەبێت چوونی دەیان هەزار چەکدار کە پێشووتر دەسەڵاتی رەهایان هەبووە بۆ ناو سوپایەکی نیزامی، ببێت بەمایەی گۆڕانکاريى لە فۆرم و شێوەی سوپاو گۆڕینی بۆهێزێکی میلیشیایی.
بەڵام بۆ رەواندنەوەی ئەو مەترسییە ماڵپەری (الحرة) لەزاری ئەفسەرێکی باڵای سوپای عێراقەوه بڵاویکردووەتەوە؛ دابەشبونی هێزەکان بەسەر سوپادا بەشێوەی تاک دەبێت و رێگا نادرێت گروپێک بەتەواوەتی بەیەکەوە بچنە ریزەکانی سوپا. هاوکات سەرجەم هێزەکان فەرمان لە سەرۆکی هێزەچەکدارەکانی عێراق وەردەگرن.
ئەم مەترسییە بابەتێکی جدییە، چونکە ئەو گروپانە پێشووتر سەربەخۆ کاریان کردووە فەرمانیان تەنها لەو لایەنە وەرگرتووە کە هاوکاری دارایی و سەبازيى کردوون، بۆیە ئێستا چوونە ناو هێزێکی هاوشێوەی سوپای عێراق کە هەیکیلییەتی ئیداری و بەڕێوەبردنی جیاوازە، ئەرکێکی سەختە، بۆیە ئەم پرۆسەیە کاتی زۆری پێویستە و لە داهاتوودا رووبەڕووی گرفت و کێشەی زۆر دەبێتەوە. بەڵام وادیار عێراق بە هەموو سەختییەکانەوە ناچارە بڕیارەکە بدات و بەزویی لە قەیرانی هێزە چەکدارەکانی دەرەوەی دەوڵەت قوتاری ببێت.