ڤیژن پرێس
شەڕی ئێران و ئاڵۆزییەکانی گەرووی هورمز، عێراق ناچاردەکات بیر لە جێگرەوەی ئەو ڕێڕەوییە ئاوییە بکاتەوە بۆ هەناردەکردنی نەوتەکەی و رێگا و دەروازەی نوێ بدۆزێتەوە بۆ گەیاندنی نەوتەکەی بە بازاڕەکانی جیهان و دابینکردنی بودجەی وڵاتەکەی کە فرۆشتنی نەوت سەرچاوەی سەرەکییەتی.
نزیکەی دوو دەیەیە نەوتی عێراق بناغەی سەرەکی ئابوری وڵاتەکەیە. بە پێی ئامارەکانی وەزارەتی نەوت و کۆمپانیای بە بازاڕکردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) زیاتر لە 90٪ داهاتی حکومەت لە فرۆشتنی نەوتەوە دەستدەکەوێت، هەر هۆکارێک بۆ کەمبوونەوەی هەناردەی نەوت ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر بودجە، مووچەی فەرمانبەران، وەبەرهێنان و ئاسایشی ئابووری درووست دەکات.
بەوپێیەی بەشێکی زۆری نەوتی عێراق لە رێگەی گەرووی هورمزەوە دەگاتە بازاڕەکانی جیهان، هەر کاتێک گەروی هورمز تووشی مەترسی بێت، عێراق لە یەکەمین ئەو وڵاتانەی ناوچەکەیە زیانی قورسی بەردەکەێت، چونکە زۆربەی نەوتی باشووری عێراق لە ڕێگەی کەنداو و گەروی هورمزەوە دەگاتە بازاڕە جیهانییەکان.
پێش شەڕی ئێران و ئاڵۆزییەکانی گەروی هورمز لە ساڵی 2026، عێراق ڕۆژانە نزیکەی 3.5 ملیۆن بەرمیل نەوتی خاوی هەناردە دەکرد. بەڵام لە دوای ئاڵۆزییەکان و سنوورداربوونی هاتوچۆی کەشتییە نەوتهەڵگرەکان لە گەروی هورمز، هەناردەکردنی نەوت بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزی.
وەزیری نەوتی عێراق لە مانگی ئایاردا ئاشکرایکرد پێش گرژییەکانی نێوان ئێران و ئەمریکا و ئیسرائیل، عێراق مانگانە نزیکەی 93 ملیۆن بەرمیل نەوتی لە ڕێگەی هورمزەوە هەناردە دەکرد، بەڵام لە مانگی نیسان تەنها 10 ملیۆن بەرمیل نەوتی هەناردەکردووە. ئەوە گەورەترین دابەزینی ئاستی هەناردەی نەوتە لە چەند ساڵی رابردوودا تۆمارکرابێت.
مانگی تەمموزی 2026، عێراق نزیکەی یەک ملیۆن و 500 هەزار بەرمیل نەوتی خاوی لە ڕۆژێکدا هەناردە کردووە، کۆی مانگەکە گەیشتووەتە نزیکەی 46 ملیۆن هەزار بەرمیل. ئەو بڕەی هەناردەکردن لە دوو ڕێگای سەرەکییەوە ئەنجام دراوە؛ یەکەمیان لە ڕێگەی بەندەرەکانی باشوور لە بەسرە و گەرووی هورمز و دووەمیان لە ڕێگەی هێڵی بۆریی کەرکوک–جەیهان لە تورکیا.
بەپێی زانیارییە فەرمییەکان، لەو رێژەیە، نزیکەی 1.33 ملیۆن بەرمیل لە رێگەی بەندەرەکانی باشوور و 170 هەزار بەرمیل لە رێگەی هێڵی بۆریی کەرکوک–جەیهان هەناردە کراوە. هەرچەندە عێراق لەو ماوەیەدا هەنگاوەکانی بۆ فراوانکردنی ڕێگاکانی هەناردە و زیادکردنی تواناکانی بە شێوەی ستراتیژی دەستپێکرد.
بەردەوامی کەمی هەناردەکردنی نەوتی عێراق کاریگەری لەسەر داهات، بودجە، موچەی فەرمانبەران و ئاسایشی ئابوریی درووستکردووە، ئەوەش بەغدای ناچارکرد بەپەلە ستراتیژی هەناردەی خۆی بگۆڕێت. لە ئێستادا، گرنگترین گۆڕانکاری لە ستراتیژی نەوتی عێراق، ڕێککەوتنی نوێی یەک ساڵەیە لەگەڵ تورکیایە.
ئەم ڕێککەوتنە کە لە 1ـی ئاب 2026 لە ئەنقەرە واژۆ کرا، بەغدا و ئەنقەرە ڕێکەوتوون کەمترین قەبارەی هەناردە 750 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا بێت لە رێگەی هێڵی نەوتی کەرکوک–جەیهان، ئەگەرچی توانای تەکنیکی هێڵەکە نزیکەی یەک ملیۆن و 500 هەزار بەرمیلە لە ڕۆژێکدا.
ئەوەی ئێستا لە سیاسەتی نەوتی عێراقدا ڕوودەدات، تەنها چارەسەری قەیرانی گەروی هورمز نییە، بەڵکو هەوڵێکە بۆ گۆڕینی نەخشەی هەناردەی نەوت لە داهاتوودا. دوای ئەوەی هەناردەی نەوت لە رێگەی باشووری عێراق بەهۆی ئاڵۆزییە ئاسایشییەکان لە هورمز زۆر کەمبووەوە، بەغدا دەستی کردووە بە خستنەڕووی پرۆژەکانی تر وەک هێڵی بەسرە–حەدیسە، کە دەتوانێت نەوت بگەیەنێتە جەیهان، بانیاسی سوریا یان عەقەبەی ئوردن. ئەم هەنگاوە بە شێوەیەکی ئاشکرا نیشانەی ئەوەیە کە حکومەتی عێراق گەیشتووەتە ئەو دەرئەنجامەی پشتبەستن بە یەک ڕێگای هەناردە مەترسییەکی ستراتیژییە.
لە هەمان کاتدا، بەغدا تەنها پشت بە تورکیا نابەستێت. وەزارەتی نەوتی عێراق دەستی کردووە بە کارکردن لەسەر هێڵی بەسرە–حەدیسە، کە پرۆژەیەکی ناوخۆییە و دەتوانێت نەوت لە باشوورەوە بگوازێتەوە بۆ باکووری عێراق. ئەم هێڵە، ئەگەر تەواو بکرێت، دەتوانێت نەوت بە سێ ئاراستەدا هەناردە بکات: جەیهانی تورکیا، بانیاسی سوریا و عەقەبەی ئوردن. ئەمە یەکەم جارە عێراق بە شێوەی فەرمی بیر لە تۆڕێکی فرەڕێگای هەناردەی نەوت بکاتەوە، نەک تەنیا یەک دەروازە.
بەپێی پلانی دیزاینکراوی پڕۆژەی هێڵی بۆریی نەوتی عێراق-ئوردن، کە ئێستا لە لە قۆناغی پلاندانان، ئامادەکاری تەکنیکی و گفتوگۆ بۆ دابینکردنی سەرمایە دایە، توانای گواستنەوەی گشتیی بۆرییەکە بە نزیکەی یەک ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا (بەرامبەر بە نزیکەی 30 ملیۆن بەرمیل لە مانگێکدا) خەمڵێنراوە. لەو بڕە گشتییە، 150 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا (نزیکەی 4.5 ملیۆن بەرمیل لە مانگێکدا) بۆ پشکی بەکارهێنانی ناوخۆیی و دابینکردنی پێداویستیی پاڵاوگەی زەرقا لە ئوردن تەرخان دەکرێت، بەم شێوەیەش بڕی هەناردەی نەوتی خاو بۆ دەرەوە و بازاڕە جیهانییەکان لە ڕێگەی بەندەری عەقەبەوە دەگاتە نزیکەی 850 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا، کە دەکاتە نزیکەی 25.5 ملیۆن بەرمیل لە مانگێکدا.
بەپێی ڕاپۆرتە شیکارییەکان سەبارەت بە هێڵی بۆریی نەوتی (کرکوک - بانیاس)، ئەم پڕۆژەیە درێژییەکەی لە نێوان عێراق و سوریا دەگاتە نزیکەی 800 کیلۆمەتر، لە کاتێکدا توانای هەناردەکردن و گواستنەوەی نەوتی خاوی بە نزیکەی 300 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا خەمڵێنراوە و لە هەندێک لە پلان و دیزاینە نوێیەکانیشدا ئامانج ئەوە بووە، تواناکەی بۆ سەرووی 500 هەزار بۆ یەک ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا بەرزبکرێتەوە؛.
سەبارەت بە تێچووی پڕۆژەکەش، بەهۆی تێکچوونی ژێرخانەکەی و تێپەڕبوونی بە خاکی سوریا، نۆژەنکردنەوە یان دووبارە دروستکردنەوەی ئەم هێڵە پێویستی بە سەرمایەیەکی گەورە هەیە کە بە چەندین ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت، لەگەڵ بوونی ئاڵەنگارییە گەورەکانی پەیوەست بە تێچووی زۆر، هەدەردانی دارایی و ئاڵۆزییە سیاسییەکان.
لەبارەی ئێرانەوە، تائێستا هیچ ڕێککەوتنێکی فەرمی بۆ هەناردەی نەوتی عێراق لە گەروی هورمز و چاوپۆشی کردن لە تێپەڕینی ئەو کەشتیانەی نەوتی عێراقییان هەڵگرتووە لەگەڵ ئێران واژۆ نەکراوە. بەڵام لە مانگی ئاداری 2026، وەزیری نەوتی عێراق ئاشکرای کرد، بەغدا لەگەڵ تاران گفتوگۆی کردووە بۆ دڵنیابوون لە پاراستنی هاتوچۆی کەشتییە نەوتهەڵگرەکان لە گەروی هورمز. بەوپێیە گفتوگۆکان زیاتر لەسەر ئاسایشی گەروی هورمز بوون، بەڵام حکومەتی عێراق رایگەیاند تاران بەڵێنەکەی بۆ تێپەڕینی کەشتییە نەوتهەڵگرەکانیان لە گەروی هورمز جێبەجێنەکردووە.
ئەگەرچی قەیرانی هورمز زیانێکی گەورەی بە هەناردەی نەوتی عێراق گەیاندووە، بەڵام لە هەمان کاتدا بووەتە هاندەرێک بۆ گۆڕینی ستراتیژی وزەی وڵاتەکە.
ڕێککەوتنی نوێ لەگەڵ تورکیا، هەوڵەکانی چالاککردنەوەی هێڵەکانی باکوور، بیرکردنەوە لە ڕێگاکانی عەقەبە و سوریا، هەمووی نیشانەی ئەوەن، بەغدا دەیەوێت لە پشتبەستن بە "یەک دەروازەی هەناردە" دوور بکەوێتەوە. سەرکەوتنی ئەم ستراتیژییە بەستراوەتەوە بە چارەسەرکردنی کێشە ناوخۆییەکان، هاوکاریی هەرێمی کوردستان، ئاسایش و ئارامی ناوچەیی. ئەگەر ئەو مەرجانە دابین بن، عێراق دەتوانێت لە داهاتوودا سیستەمێکی هەناردەی نەوتی زۆر بەهێزتر و کەم مەترسیدارتر پەیڕەو بکات.