ڤیژن پرێس
عێراق پلانێکی ستراتیجی راگەیاند، بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت بۆ 10 ملیۆن بەرمیلی رۆژانە لە ماوەی چوار ساڵی داهاتوودا. شارەزایانی ئابووری و دارایی و ووزە، ئاڵنگارییەکانی بەردەم پلانەکە لە رووی توانای عێراق بۆ زیادکردنی بەرهەم، کەلێنەکانی نێوان بەرهەم و هەناردەکردن دەخەنەڕوو، لەگەڵ رێگەکانی چارەسەرکردنی.
پلانەکەی سەرۆک وەزیران
نوسینگەی سەرۆک وەزیرانی عێراق بڵاوی کردەوە، عەلی فالح زەیدی سەرۆکایەتی کۆبونەوەیەکی باڵای کردووە، بۆ گفتوگۆکردن لەسەر پلانێکی ستراتیجی بۆ زیادکردنی بەرهەمی نەوت بۆ 10 ملیۆن بەرمیلی رۆژانە لە 2027–2030.
پلانەکە بەجۆرێکە، هاوکات لەگەڵ زیادکردنی بەرهەمهێنانی نەوت، پلانێکی هاوتەریب دابڕێژرێت بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی هەناردەکردنی نەوت، بە جۆرێک بگونجێت لەگەڵ توانا و قەبارەی یەدەگی نەوت، رێژەی دانیشتوان، پێداویستییەکانی ناوخۆ و پەرەپێدان، ژێرخانی نەوتی و توانای هەناردەکردن.
پلانەکە، وەبەرهێنان لە کەرتی غازیش لە خۆدەگرێت، پۆ پڕکردنەوەی پێداویستییەکانی ناوخۆ و رێگرییکردن لە بەهەدەردان، گەیشتن ئاستی پڕکردنەوەی پێداویستییەکانی ناوخۆ و کۆتاییهێنان بە هاوردەکردنی غاز لە دەرەوە.
سەرۆک وەزیران داوایکردووە، ئاستی بەرهەمهێنان لە کێڵگەکانی نەوتی هەرێمی کوردستانیش زیادبکرێت، پرۆسەی پشکنین فراوان بکرێت بە شێوازێک ئامانجەکانی پلانەکە بەدیبهێنێت.
بەستنی کۆنگرەیەکی تایبەت بە نەوت
بۆ جێبەجێکردنی پلانەکە، وەزارەتی نەوتی عێراق ئامادەکاریی دەکات بۆ بەستنی کۆنگرەیەکی فراوان بە بەشداریی کۆمپانیا گەورە جیهانییەکانی بواری نەوت و وزە، بە مەبەستی راکێشانی وەبەرهێنان و شارەزایی و تەکنەلۆجیا جیهانییەکان، ئەنجامدانی گرێبەست لەگەڵیاندا بۆ جێبەجێکردنی پڕۆژەکانی پشکنین، بەرهەمهێنان، گەشەپێدان و هەناردەکردن؛ بە جۆرێک کە پێگەی عێراق لە بازاڕی وزەی جیهاندا بەهێز بکات و پاڵپشتی لە سەرچاوە و تواناکانی ئابووریی وڵاتەکە بكات.
بازدانی گەورەی ئابووری
ئەحمەد عەبد رەبە، شارەزای ئابووری، پێیوایە گەیشتن بە بەرهەمی 10 ملیۆن بەرمیل نەوت تا ساڵی 2030، بازدانێکی گەورەی ئابورییە، بەهۆیەوە دەوڵەت دەتوانێت داهاتە نەوتییەکان بخاتە خزمەتی پرۆژە ستراتیجییەکانی وەبەرهێنان، ژێرخانی ئابووریی و خزمەتگوزاریی و پێشکەوتنی وڵاتەوە.
گرنگتر لە زیادکردنی بەرهەمهێنان، چۆنییەتی بەکارهێنانی ئەو داهاتانەیە کە لە زیادکردنی بەرهەمەوە دەستدەکەوێت، بۆ پەرەپێدانی کەرتی ئابووری، کردنی بە داینەمۆی گەشەپێدانی پیشەسازیی و کشتوکاڵ، وزە و گواستنەوە و کەرتەکانی دیکەی خزمەتگوزاریی.
ئاڵنگارییەکانی ژێرخانی ئابووری
عێراق توانای هەیە لە رووی هونەرییەوە بەرهەمی زیاد بکات، بەتایبەتی لە سایەی ئەنجامدانی گرێبەست لە گەڵ کۆمپانیا گەورەکانی نەوت، پەرەپێدانی کێڵگەکانی نەوت و توانای بەرهەمهێنانیان بۆ گەیشتن بە بەرزترین ئاست.
شارەزایانی ئابووری پێیانوایە، گەورەترین ئاڵنگاریی رووبەڕووی عێراق دەبێتەوە، هەمەجۆرکردنی هەناردەکردنی نەوت و پشت نەبەستنە بە یەک دەروازە، بەتایبەت لە مەترسییە جیۆسیاسییەکان و پەککەوتنی گەرووی هورمز. پێویستە عێراق بژاردەی دیکەی هەناردەکردنی هەبێت لە رێگەی بۆرییەکان و دەروازە جیاواز و جێگرەوەکانەوە.
دەروازەی جێگیری هەناردەکردن
زیادکردنی بەرهەم، هیچ لێکەوتەیەکی گەورەی نابێت، ئەگەر دەوازەی جێگیر و ئارام بۆ هەناردەکردنی نەوت دەستەبەر نەکرێت، بەجۆرێک هاوسەنگ بێت لەگەڵ ئاستی بەرهەمهێنان.
لەلایەکی دیکەوە، گەیشتن بە ئاستی 10 ملیۆن بەرمیل نەوت نابێت بەو ئامانجە بێت تەنیا هەناردە و داهات زیاد بکرێت، بەڵکو وەک ئاماژە و نیشانەی توانای عێراق لە هاوکێشە نێودەوڵەتییەکان و پێگەی لەناوی رێکخراوی ئۆپیک-پڵەس سەیر بکرێت، بۆ بەشدارییکردن لە بەڕێوەبردنی سیاسەتی نەوت لەسەر ئاستی ناوچەکە و جیهان.
وەبەرهێنان لە کەرتی غاز
بەشێکی دیکەی پلانە ستراتیجییەکەی عێراق، وەبەرهێنانە لە کەرتی غاز و رێگرییکردنە لە بەفیڕۆچوونی غازی پاشکۆ و هاوپێچی نەوت، کە ئێستا بە رێژەیەکی زۆر دەسوتێت و بەهەدەر دەچێت.
عێراق دەیەوێت، پاڵێوگەکانی پەرەپێبدات، بە تایبەتی لە بواری پیشەسازیی پترۆکیمیایی، کەمکردنەوەی ئاستی هاوردەکردنی غاز و بەرهەمە نەوتییەکان، بەخشینی بەها بە هەر بەرمیلە نەوت یان غازێکی دەرهێنراو.
هاوسەنگی هاوکێشەی بەرهەم و هەناردە
شارەزایانی کەرتی ووزە، پێیانوایە ئەو پلانە ستراتیجییەی عێراق کاتێک بەهای هەیە کە هاوسەنگی هاوکێشەی ئابووری بکات، لە نێوان زیادکردنی بەرهەم، هەمەجۆرکردنی سەرچاوەکانی هەناردە، وەبەرهێنانی غاز، پەرەپێدانی پیشەسازیی بەرهەمە نەوتییەکان، هاوکات لەگەڵ بەکارهێنانی داهاتەکانی بۆ زیادکردنی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی تا ئاستی خۆبژێویی لە بواریەکانی پیشەسازی و کشتوکاڵ، وەبەرهێنان و درووستکردنی ژێرخانی ئابووری بەهێز بۆ وڵاتەکە.
لایەنێکی دیکەی زیادکردنی بەرهەم، دۆزینەوەی دەرفەتی راستەقینەیە بۆ هەمەجۆرکردنی ئابووریی و درووستکردنی سەرچاوەی زیاتری داهات، نەک تەنها پشت بە هەناردەکردن و فرۆشتنی نەوت ببەسترێت.
عێراق توانای بەرهەمهێنانی ئەو رێژەیەی هەیە؟
نەبیل مەرسومی، مامۆستای زانکۆ و توێژەری ئابووری، دەڵێت: ئێستا ئاستی هەناردەی نەوتی عێراق گەیشتووەتە 2.340 بەرمیل نەوت لە رۆژێکدا، کە دەکاتە رێژەی 71%ـی کۆی بەرهەمی نەوت پێش داخستنی گەرووی هورمز، ئەوە نیشانی دەدات عێراق توانیوویەتی بەسەر بەربەستەکاندا زاڵ بێت و دەروازەی دیکە بۆ هەناردەکردنی نەوت بدۆزێتەوە.
سەبارەت بە بەرزکردنەوەی ئاستی بەرهەمی نەوتی رۆژانەی عێراق لە 4.431 ملیۆن بەرمیل بۆ 10 ملیۆن بەرمیل تا ساڵی 2030، نەبیل مەرسومی دەڵێت: بۆ زیادکردنی بەرهەم، عێراق پێویستی بەوەیە رێکخراوی وڵاتانی هەناردەکاری نەوت (ئۆپیک) رازی بکات بۆ زیادکردنی پشکی بەرهەمهێنانی، لەکاتێکدا پێشبینی دەکرێت، ئۆپیک ئاستی نێوان 5 بۆ 5.5 ملیۆن بەرمیل نەوت بۆ عێراق دیاری بکات، ئەوەش یەکێکە لە بەربەستە سەرەکییەکانی بەردەم زیادکردنی بەرهەمهێنان.
زیادکردنی بەرهەمی نەوتی عێراق بۆ 10ملیۆن بەرمیلی رۆژانە، پێویستی بە وەبەرهێنانی گەورەیە، بەپێی ستاندارەکانی وەبەرهێنانی کەرتی نەوت، پێویستی بە 15مليار دۆلارە بۆ ئەوەی یەک ملیۆن بەرمیل نەوتی رۆژانە زیاد بکات.
بۆ ئەوەی عێراق ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتی لە 5 ملیۆنەوە بگەیەنێتە 10 ملیۆن، پێویستی بە 75 مليار دۆلار وەبەرهێنان هەیە، لە رێگەی پەرەپێدانی ژێرخانی بەرهەمهێنان لە بوارەکانی (وێستگەکانی پەمپکردن، توانای کۆگاکردن و دابینکردنی ئاو بۆ بەرزکردنەوەی پەستانی کێڵگەکان) و پەرەپێدانی ژێرخانی هەناردەکردن، درووستکردن و راکێشانی هێڵی گواستنەوە لە نێوان کێڵگەکانی باکوور و باشوور بۆ سەر بەندەرەکان.
نەبیل مەرسومی، ئەوەی خستووەتەڕوو، لەمپەرێکی دیکەی بەردەم عێراق، خواستی بازاڕەکانی جیهانە بۆ وەرگرتنی ئەو رێژە زۆرەی نەوت، ترسی روودان و سەرهەڵدانی جەنگی نوێ لەنێوان وڵاتاندا، کە هەرەسهێنانی نرخی نەوتی لێدەکەوێتەوە.
کەلێنەکانی بەرهەمهێنان و هەناردەکردن
ئەحمەد عەید، توێژەری بواری ئابووری، بۆچوونەکانی لەگەڵ شارەزایانی بوارەکە یەکدەگرێتەوە، بەتایبەت گەیشتن بەو توانایەی بەرهەمهێنان تەنیا پەیوەست نییە بە بەرهەمەکەوە، ئەوەندەی پەیوەستە بە هەناردەکردن و بەبازاڕکردنی ئەو رێژە زۆرە و بەدەستهێنانی داهاتی زیاتر بۆ عێراق.
ئاماژەی بەوەکردووە، بەرهەمهێنانی 10ملیۆن بەرمیل نەوتی رۆژانە دەستکەوتێکی ستراتیجی گەورەیە و متمانەی عێراق لە بازاڕەکانی جیهان زیاد دەکات، بەڵام هیچ لێکەوتەیەکی باشی نابێت، ئەگەر بەهەمان رێژەی زیادبوونی بەرهەم، ئاستی هەناردەکردن بەرزنەکرێتەوە و داهاتەکانی بە درووستی نەگەڕێتەوە بۆ خەزێنەی گشتی.
ئاڵنگارییەکی دیکەی بەردەم زیادکردنی بەرهەم ئەوەیە، تائێستا عێراق بەشێوەیەکی سەرەکی پشت بە هەناردەکردن دەبەستێت لە رێگەی بەندەرەکانی باشووری عێراقەوە کە بە گەرووی هورمزدا تێدەپەڕن، لە ئێستادا گرفتی گەورەی هەیە و رێڕەوەکە نیمچە داخراوە، بۆیە زیادکردنی بەرهەم بەبێ پەرەپێدانی سیستمی هەناردە و فرەجۆرکردنی سەرچاوەکانی هەناردەکردن، کەلێن لەنێوان توانای بەرهەم و توانای گەیاندنی ئەو نەوتە بە بازاڕەکانی جیهان درووست دەکات.
ستراتیجی هاوسەنگ
شارەزایانی ئابووری و بازاڕی ووزە، ئاماژەیان بەوەکردووە، گەیشتن بە 10 ملیۆن بەرمیل نەوتی رۆژانە، پەیوەستە بە پشکی عێراق لە رێکخراوی ئۆپیک، ئاستی خواست و نرخی جیهانیی، بۆیە پێویستە بەرهەمەکە هەروا زیاد نەکرێت، تا هەموو پێداویستی و دەرفەتەکانی بۆ دەستەبەر نەکرێت.
پێویستە، ستراتیجی سەرەکی عێراق لە پلانی زیادکردنی بەرهەمەکەی، درووستکردنی هاوسەنگیی بێت لە زیادکردنی توانای بەرهەمهێنان و فرەجۆرکردنی سەرچاوەکانی هەناردەکردن.
عێراق زیانمەندی یەکەمی هورمز
پێش ئاڵۆزییەکانی گەرووی هورمز، تێکڕای بەرهەمهێنانی نەوتی عێراق گەیشتبووە 4.4 ملیۆن بەرمیل و هەناردەش گەیشتبووە 3.5 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا، بەڵام بەهۆی شەڕی ئێران و ئەمەریکا و داخستنی گەرووی هورمز لە دوای شوباتی 2026، هەناردەی عێراق بۆ کەمترین ئاستی خۆی دابەزی.
ئاژانسی هەواڵی رۆیتەرز بڵاوی کردەوە، عێراق پلانی هەیە بە خێرایی هێڵەکانی جێگرەوەی گواستنەوە و هەناردەی نەوت پەرەپێبدات، بەتایبەتی گەیاندنی نەوتی باشوری عێراق بە کەرکوک و لەوێشەوە بۆ بەندەری بانیاسی سوریا لەسەر دەریای ناوەڕاست. ئەو پڕۆژەیەش لایەنی کەم چوار ساڵ کارکردن و تێچووی 15 مليار دۆلاری پێویستە.
هێڵی نەوتی کەرکوک – جەیهانی تورکیاش، یەکێکە لە بۆرییە کاراکانی هەناردەی نەوتی عێراق، ئێستا رۆژانە 170 هەزار بەرمیل نەوتی هەرێمی کوردستان و کەرکوکی لێوە هەناردە دەکرێت، عێراق پلانی هەیە ئاستی هەناردەی ئەو بۆرییەش بگەیەنێتە ئەوپەڕی توانای خۆی و نزیکەی یەک ملیۆن بەرمیلی رۆژانە.
بە ناچاریی عێراق بیر لە ناردنی نەوت، بە تانکەر و لە رێگەی وشکانییەوە بۆ بەندەری بانیاسی سوریا و عەقەبەی ئوردن دەکات، وەک پلانی خێرا و جێگرەوەی کاتی بۆ کەمبوونەوەی ئاستی هەناردەکردن.
پلانێکی دیکەی جێگرەوەی داهاتی نەوت، زیادکردنی ئاستی داهاتی نانەوتییە، عێراق پلانی هەیە داهاتی ناوخۆ و نانەوتی لە 10% بگەیەنێتە 45% تا ساڵی 2037، بۆ ئەوەی هاوشانی زیادکردنی بەرهەمی نەوت، سەقامگیریی ئابووری و دارایی بۆ وڵاتەکە دەستبەر بکات.